Từ số hóa giao dịch đến kỷ nguyên ngân hàng dựa trên dữ liệu
Chuyển đổi số ngân hàng là quá trình ngân hàng ứng dụng công nghệ số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo để tái thiết toàn bộ mô hình hoạt động, từ vận hành nội bộ, quản trị rủi ro, phát hiện gian lận ngân hàng đến thiết kế sản phẩm, chăm sóc khách hàng và xây dựng hệ sinh thái số ngân hàng liên thông với các lĩnh vực khác.
Điểm ngoặt của chuyển đổi số ngân hàng thể hiện rõ tại sự kiện “Chuyển đổi số ngành Ngân hàng” diễn ra sáng 18/8, với chủ đề “Ngân hàng thông minh trong kỷ nguyên dữ liệu và AI” do Ngân hàng Nhà nước tổ chức tại Hà Nội. Không còn chỉ là câu chuyện mở rộng Internet Banking hay ví QR, trọng tâm mới là tích hợp, chia sẻ và khai thác dữ liệu hiệu quả dựa trên ứng dụng AI có trách nhiệm để phát triển dịch vụ thông minh, an toàn và thuận tiện mọi lúc, mọi nơi. Năm nay cũng đánh dấu mốc tổng kết 5 năm triển khai Kế hoạch chuyển đổi số ngành đến 2025, định hướng đến 2030.
Con số biết nói: đến cuối 2025, gần 89% người Việt từ 15 tuổi trở lên đã có tài khoản thanh toán, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt gấp hơn 28 lần GDP. Riêng giai đoạn 2021-2025, số lượng giao dịch không tiền mặt tăng bình quân 58,86% mỗi năm, giá trị tăng 24,36% mỗi năm; sáu tháng đầu 2026, giao dịch tiếp tục tăng 34,28% về số lượng và 12,24% về giá trị so với cùng kỳ. Những con số này cho thấy giai đoạn “số hóa giao dịch” đã cơ bản hoàn thành; bước tiếp theo buộc ngành phải tạo giá trị mới trên nền dữ liệu.
Dữ liệu và AI: Lớp phòng vệ mới chống gian lận và rủi ro
Nếu giai đoạn trước, chuyển đổi số ngân hàng chủ yếu tập trung vào thanh toán không tiền mặt và kênh giao dịch trực tuyến, thì giai đoạn mới đặt dữ liệu và khai thác dữ liệu AI vào vị trí trung tâm quản trị rủi ro. Ngành đã đối chiếu sinh trắc học thành công cho hơn 167,8 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và hơn 2,78 triệu hồ sơ tổ chức, dựa trên căn cước công dân gắn chip và VNeID. Đây không chỉ là bài toán kỹ thuật mà là nền tảng để xây dựng lớp phòng vệ mới dựa trên dữ liệu.
Việc kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư giúp xác thực danh tính khách hàng chặt chẽ hơn. Theo đại diện Bộ Công an, chỉ trong hai tháng triển khai các giải pháp xác thực, số vụ gian lận đã giảm khoảng 62%, cho thấy dữ liệu và công nghệ mang lại lợi ích thiết thực trong bảo vệ người dân, doanh nghiệp. Song song, hệ thống cảnh báo như SIMO đã gửi cảnh báo tới hơn 4,9 triệu lượt khách hàng; hơn 1,6 triệu lượt trong số đó đã tạm dừng hoặc hủy giao dịch, tương ứng với hơn 5,5 nghìn tỷ đồng được “giữ lại” khỏi các giao dịch rủi ro. Một tuyên bố có thể trích dẫn là: "Cảnh báo cho hơn 4,9 triệu khách hàng, tội phạm lừa đảo giảm 65% trong 2 tháng".
AI giờ đây không chỉ hỗ trợ vận hành mà tham gia sâu vào nhận diện bất thường giao dịch, chấm điểm rủi ro theo thời gian thực, phát hiện gian lận ngân hàng trước khi tiền rời khỏi tài khoản. Điều này cho thấy chuyển đổi số đã bước từ “chạy theo sự cố” sang “chủ động phòng ngừa”, với dữ liệu là nguồn nhiên liệu và AI là bộ não phân tích. Tuy vậy, mặt trái là yêu cầu mới về bảo vệ dữ liệu, quyền riêng tư và quản trị AI, nếu không được kiểm soát, có thể làm xói mòn niềm tin – tài sản cốt lõi của ngân hàng.
Từ cuộc đua mở app đến cuộc chơi giá trị thực cho khách hàng
Sau 5 năm, bài toán chuyển đổi số ngân hàng không còn là “ai có nhiều ứng dụng hơn” mà là “ai tạo được giá trị thực chất hơn cho khách hàng”. Thông điệp được nhắc lại rõ ràng: chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà trước hết là phục vụ con người, đem lại tiện ích thiết thực, an toàn và thuận lợi hơn cho mỗi người dân, mỗi doanh nghiệp. Khách hàng phải cảm nhận được thủ tục đơn giản, giao dịch nhanh, tiếp cận dịch vụ tài chính mọi lúc mọi nơi với chi phí thấp hơn.
Đây chính là bước dịch chuyển về tư duy: từ đếm số lượng giao dịch online sang đo hiệu quả thực chất, năng suất lao động và lợi ích xã hội. Thống đốc đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển kinh tế dữ liệu và AI, lấy lợi ích của người dân và doanh nghiệp làm thước đo. Bước vào giai đoạn mới, chuyển đổi số ngân hàng phải giải bài toán kép: một mặt, mở rộng tài chính toàn diện cho các nhóm yếu thế, doanh nghiệp nhỏ và vừa; mặt khác, giảm chi phí giao dịch toàn hệ thống, thay vì đẩy thêm chi phí công nghệ lên vai người dùng.
Khi dữ liệu được kết nối tốt hơn, ngân hàng có khả năng hiểu, chấm điểm và phục vụ từng khách hàng theo ngữ cảnh. Điều này mở ra không gian mới để cá nhân hóa sản phẩm tín dụng, tiết kiệm, bảo hiểm, thậm chí tư vấn tài chính, thay vì ép người dùng vào những gói dịch vụ một-size-fits-all. Theo định hướng mới, AI phải được dùng để tối ưu quy trình, nâng cao chất lượng chăm sóc khách hàng, không chỉ để cắt giảm nhân sự hay bán thêm sản phẩm. Đó là lằn ranh giữa chuyển đổi số vì khách hàng và chuyển đổi số vì ngân hàng.
Kết nối dữ liệu, xây dựng hệ sinh thái số cho ngân hàng AI-first
Thông điệp của sự kiện năm nay nói thẳng tham vọng mới: "Dữ liệu dẫn lối, AI đồng hành, ngân hàng kiến tạo hệ sinh thái số". Điều này cho thấy chuyển đổi số ngân hàng không dừng ở chuyện “làm tốt phần mình”, mà hướng tới việc kết nối với y tế, giáo dục, giao thông, dịch vụ công… Hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ số của ngành đang được tích hợp liền mạch với các lĩnh vực khác, cung cấp dịch vụ công qua Cổng dịch vụ công quốc gia, mở rộng hợp tác thanh toán QR với nhiều quốc gia trong khu vực.
Chính trong bối cảnh đó, khái niệm hệ sinh thái số ngân hàng trở nên cụ thể: tài khoản thanh toán gắn với ví điện tử, thanh toán hóa đơn, thuế, học phí, viện phí, giao thông; doanh nghiệp kết nối trực tiếp với ngân hàng, cơ quan nhà nước qua các nền tảng API và Open Banking. Một số ngân hàng đã tuyên bố chiến lược AI-first, đưa dữ liệu và AI trở thành động lực chính để phục vụ khách hàng và xây dựng hệ sinh thái tài chính số minh bạch, toàn diện, có tác động lâu dài tới nền kinh tế.
Tuy nhiên, để kỷ nguyên ngân hàng AI không trượt thành “kỷ nguyên rủi ro AI”, yêu cầu đặt ra là khuôn khổ pháp lý cho ngân hàng số, dữ liệu, AI, Open Banking phải đi trước một bước. Ngành cần chuẩn hóa dữ liệu, bảo đảm an ninh mạng, an toàn thông tin và ngăn chặn gian lận công nghệ cao, không đánh đổi niềm tin khách hàng lấy tốc độ triển khai. Nếu làm được điều này, chuyển đổi số ngân hàng sẽ bước sang một giai đoạn mới: không chỉ số hóa giao dịch, mà kiến tạo một hạ tầng dữ liệu – AI đủ sâu để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế số.
