Văn hóa đọc trẻ em: không phải chuyện xa xỉ, mà là “đường băng” cho tương lai
Văn hóa đọc trẻ em là việc hình thành cho trẻ thói quen, kỹ năng và niềm vui đọc sách một cách chủ động, thường xuyên và có định hướng, để sách trở thành một phần tự nhiên trong đời sống học đường, gia đình và cộng đồng, chứ không chỉ là hoạt động học tập bắt buộc trên lớp. Khi nhìn vào những mô hình “thư viện thân thiện” trong trường tiểu học, chúng ta thấy rõ một điều: trẻ em không hề thờ ơ với sách, các em chỉ đang chờ người lớn tạo ra môi trường phù hợp để đọc trở nên hấp dẫn. Và đây chính là lý do các chương trình đọc sách, từ “Em vui cùng sách” đến hệ thống thư viện mở trong trường, cần được xem như một chiến lược giáo dục chứ không chỉ là phong trào ngắn hạn.
Từ góc đọc dưới tán cây đến “thư viện thân thiện” – sách bước ra khỏi tủ kính
Một trong những thay đổi đáng kể của văn hóa đọc trẻ em là sách không còn bị “cất kỹ” trong phòng kín mà bước thẳng ra sân trường. Tại Trường Tiểu học Mũi Né 3, giá sách được đặt dưới tán cây, ở góc đọc xanh, góc STEM, góc kể chuyện hay ngay trong thư viện lớp học, giúp sách đến rất gần với học sinh. Thư viện nhà trường đã tiếp nhận 1.201 đầu sách do tổ chức, doanh nghiệp và phụ huynh tặng, đi kèm nhiều chương trình đọc sách như “Một học sinh - Một cuốn sách”, Ngày hội đổi sách, tủ sách lớp học, tiết giới thiệu sách…; từng hoạt động nhỏ khiến việc đọc trở thành một phần tự nhiên trong đời sống học đường. Đây là minh chứng sống động rằng nếu không gian được thiết kế thân thiện, trẻ em sẽ tự tìm đến sách mà không cần bị ép buộc.
Thay vì coi thư viện là nơi yên tĩnh, không được nói chuyện, mô hình thư viện thân thiện biến các không gian đọc thành chỗ để trẻ trò chuyện, khám phá và chơi với tri thức. Ở đây, văn hóa đọc trẻ em không còn là khẩu hiệu mà là nhịp sống hàng ngày: giờ ra chơi có thể đồng nghĩa với việc chọn một cuốn truyện, ngồi dưới gốc cây và kể lại cho bạn nghe. Chính sự cởi mở này là điều mà chương trình đọc sách “Em vui cùng sách” hướng tới khi kết nối trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt với sách: biến việc đọc thành niềm vui, không phải nhiệm vụ.
Khi đọc sách trở thành một môn “kỹ năng sống” trong trường tiểu học
Nếu nhiều năm trước, tiết thư viện thường bị xem là phụ, thì nay có những trường tiểu học đưa chương trình đọc sách lên đúng vị trí: một phần cốt lõi của giáo dục. Trường Tiểu học Sông Lũy 3 đã đưa việc đọc sách thành một phần chương trình giáo dục chính khóa. Quy định chỉ yêu cầu tối thiểu 2 tiết đọc thư viện mỗi học kỳ, nhưng nhà trường tổ chức 17 tiết cho mỗi lớp trong năm học 2024–2025, và tăng lên 35 tiết, tương đương 1 tiết mỗi tuần trong năm học 2025–2026. Trong những giờ đó, giáo viên không dừng ở việc giao bài mà trở thành người tổ chức, gợi mở để học sinh đọc, trao đổi, kể chuyện, giới thiệu sách và cùng nhau khám phá.
Sau hơn 2 năm triển khai, thư viện ở đây không còn là nơi chỉ để mượn và trả sách, mà trở thành điểm đến quen thuộc của học sinh trong mỗi giờ ra chơi. Số lượt đọc và mượn sách tăng, nhiều em tự tin kể lại câu chuyện vừa đọc, giới thiệu cuốn sách yêu thích trước lớp; kỹ năng đọc hiểu, vốn từ và khả năng diễn đạt cũng cải thiện rõ rệt. Với học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số, thư viện trở thành cầu nối giúp các em tiếp cận tiếng Việt một cách tự nhiên thông qua đọc sách, kể chuyện và các hoạt động trải nghiệm. Một câu có thể trích dẫn từ đây là: “Sau 2 năm triển khai chương trình ‘Thư viện thân thiện’, học sinh đọc lưu loát hơn, vốn từ phong phú hơn, khả năng diễn đạt, viết và giao tiếp bằng tiếng Việt được cải thiện rõ rệt”.
Tác động lan tỏa: từ vài chục trường đến thay đổi thói quen cả một thế hệ
Khi nói đến một chương trình đọc sách, điều quan trọng không phải là khẩu hiệu treo trên băng rôn, mà là con số biết nói về mức độ duy trì và lan tỏa. Chương trình thư viện thân thiện đã mở rộng từ 25 trường tiểu học năm 2023 lên 45 trường năm 2024 trong cùng một tỉnh. Tỷ lệ học sinh đọc sách thường xuyên tăng từ khoảng 85–90% lên trên 95%, nhiều lớp gần như đạt 100%; số lượt mượn sách tăng gấp 2–3 lần. Nếu chỉ xem đây là vài “dự án đẹp” để báo cáo thì sẽ bỏ lỡ một thực tế: chúng đang âm thầm thay đổi thói quen đọc của cả một thế hệ học sinh tiểu học.
Điểm đáng chú ý là các thư viện thân thiện không chỉ dừng ở việc cho mượn sách. Trường Mũi Né 3 số hóa danh mục sách, cho phép tra cứu bằng mã QR, xây dựng thư viện điện tử và phần mềm quản lý để giáo viên, học sinh tiếp cận tài liệu nhanh hơn. Các hoạt động sáng tạo: kể chuyện theo sách, góc STEM, trải nghiệm thực hành từ nội dung đã đọc… góp phần phát triển tư duy, rèn kỹ năng và bồi đắp năng lực học tập suốt đời. Ngành giáo dục địa phương dự kiến tiếp tục mở rộng mô hình, đẩy mạnh chuyển đổi số thư viện, xây dựng mạng lưới thư viện liên thông, đồng thời bồi dưỡng giáo viên, nhân viên thư viện để mỗi trường đều có không gian đọc hấp dẫn.
Từ trường học về đến nhà: cha mẹ có thể học gì từ thư viện thân thiện?
Điểm chung của các mô hình thành công là: sách được đặt trong tầm tay trẻ, không gian đọc thân thiện, hoạt động đọc gắn với giao tiếp, kể chuyện và trải nghiệm. Tuy nguồn lực ở trường học vẫn còn hạn chế – thiếu nhân viên thư viện chuyên trách, học liệu số và sách kỹ năng, sách khoa học, sách cho học sinh dân tộc thiểu số chưa thật phong phú – nhưng những gì đã làm được cho thấy một nguyên tắc rõ ràng: trẻ sẽ đọc khi sách gần, hay và gắn với đời sống của các em. Điều này gợi ý trực tiếp cho cha mẹ khi dạy con yêu sách: thay vì nhồi nhét, hãy tạo cho con “thư viện thân thiện thu nhỏ” tại nhà, lấy cảm hứng từ chính những góc đọc nhỏ dưới tán cây, tủ sách lớp học hay thư viện xanh tại trường.
Văn hóa đọc trẻ em không thể trông chờ vào nhà trường hay bất kỳ chương trình đọc sách nào một mình. Những nỗ lực như “Em vui cùng sách”, thư viện thân thiện, góc đọc xanh… chỉ phát huy tối đa khi được nối dài bởi thói quen đọc ở gia đình. Khi trẻ thấy việc đọc xuất hiện ở mọi nơi – từ sân trường đến phòng khách nhà mình – các em sẽ hiểu rằng sách không phải là bài tập, mà là một phần bình thường của cuộc sống. Và đó mới là thành công lớn nhất của mọi chương trình đọc sách: biến niềm vui cùng sách thành một mạch chảy bền bỉ trong tuổi thơ.
