Khi vận động không còn là “mặc định” của tuổi thơ
Trẻ em vận động thể chất là toàn bộ những chuyển động cơ thể có tiêu hao năng lượng như đi bộ, đạp xe, leo cầu thang, chơi đùa, làm việc nhà, chơi thể thao hay tham gia các hoạt động ngoài trời và tại trường học, được duy trì đều đặn mỗi ngày với tổng thời gian ít nhất 60 phút để hỗ trợ phát triển thể lực, trí lực và tinh thần.
Vấn đề là, với thanh thiếu niên Việt Nam hôm nay, vận động không còn là phần tự nhiên của tuổi thơ mà trở thành “nhiệm vụ” khó hoàn thành. 87% thanh thiếu niên chưa đạt mức vận động thể chất khuyến nghị. Số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy 91% trẻ em gái và 82% trẻ em trai không đáp ứng khuyến nghị vận động thể chất, báo động một thế hệ lớn lên trong lối sống tĩnh tại. Đây không chỉ là câu chuyện điểm số môn thể dục, mà là hồi chuông cảnh báo về sức khỏe trẻ thiếu niên, về tương lai tầm vóc và gánh nặng bệnh tật của xã hội.
Ba “gọng kìm” siết chặt cơ hội vận động của trẻ
Lý do 87% trẻ không đạt mục tiêu vận động hàng ngày không nằm ở sự “lười biếng” của trẻ mà ở cách người lớn thiết kế cuộc sống cho các em. Áp lực học tập khiến nhiều học sinh ngồi kín cả ngày ở trường, tối về lại là bài tập hoặc học thêm, trong khi giáo dục thể chất tại nhiều nơi chỉ dừng ở hai tiết/tuần, khoảng 70 phút, quá ít so với yêu cầu ít nhất 60 phút mỗi ngày.
Song song đó, thời gian trước màn hình bào mòn mọi khoảng trống vận động. Điện thoại, máy tính, TV chiếm chỗ những cuộc chơi ngoài trời, biến trẻ thành “cư dân” thế giới ảo. Đô thị hóa nhanh khiến bê tông lấn át cây xanh, sân chơi và không gian an toàn cho trẻ bị thu hẹp, giao thông đông đúc và ô nhiễm không khí làm phụ huynh e dè khi cho con ra ngoài. Ba yếu tố này cộng hưởng lại khiến tập luyện cho trẻ trở nên xa xỉ, đặc biệt ở thành phố lớn.
Lối sống tĩnh tại: hạt giống âm thầm của bệnh tật
Chúng ta đang đánh đổi tương lai sức khỏe trẻ thiếu niên để lấy thành tích và tiện nghi. Thiếu vận động là yếu tố nguy cơ rõ ràng của thừa cân, béo phì ở trẻ em và nhiều bệnh không lây nhiễm. Tình trạng ngồi nhiều, lười dịch chuyển làm tăng nguy cơ béo phì và dẫn đến các bệnh mạn tính như tim mạch, đái tháo đường, tăng huyết áp, đồng thời gây hại cho sức khỏe tâm thần trẻ.
Ngược lại, vận động thể chất thường xuyên giúp trẻ phát triển cơ xương, cải thiện sức khỏe tim mạch và chuyển hóa, kiểm soát cân nặng, giấc ngủ và khả năng tập trung. Nghĩa là mỗi phút trẻ được chạy nhảy, leo trèo, đạp xe đều đang góp vào “quỹ phòng bệnh” cho tương lai. Tổ chức Y tế Thế giới đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm 15% tình trạng thiếu vận động thể chất trên toàn cầu. Nếu người lớn tiếp tục coi vận động là hoạt động phụ, mục tiêu này sẽ chỉ nằm trên giấy.
Cha mẹ có thể làm gì ngay trong hôm nay?
Tin tốt là cha mẹ không cần biến con thành vận động viên để cứu con khỏi lối sống tĩnh tại. Điều trẻ cần trước hết là một ngày sống ít ngồi hơn, nhiều chuyển động hơn. Các chuyên gia cho rằng giải quyết thiếu vận động không nhất thiết bắt đầu bằng những bài tập nặng hay môn thể thao chuyên nghiệp, mà từ việc tăng cơ hội cơ thể chuyển động suốt ngày. Đi bộ đến trường khi có thể, leo cầu thang thay vì thang máy, phân công con làm việc nhà, cùng con đi dạo sau bữa tối – tất cả đều là tập luyện cho trẻ.
Với trẻ nhỏ, giảm thời gian màn hình là “chìa khóa vàng” để mở ra thời gian chơi. Bộ Y tế khuyến cáo trẻ 2-5 tuổi không nên tiếp xúc màn hình quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt. Gia đình có thể thiết lập quy tắc giảm thời gian màn hình, thay vào đó đọc sách, trò chuyện, chơi cùng con và tổ chức các hoạt động ngoài trời. Khi cha mẹ chủ động tham gia, trẻ không còn coi vận động là phạt, mà là khoảng thời gian được kết nối với người thân.
Trường học, cộng đồng và trách nhiệm xây lại “hạ tầng vận động” cho trẻ
Nếu chỉ yêu cầu từng gia đình tự xoay sở, cuộc chiến chống lối sống tĩnh tại sẽ luôn ở thế yếu. Với hai tiết thể dục mỗi tuần chỉ khoảng 70 phút, trường học cần mở rộng cơ hội trẻ em vận động thể chất trong giờ ra chơi, các câu lạc bộ sau giờ học, hoạt động ngoại khóa, thay vì để trẻ tiếp tục ngồi thêm trước màn hình. Không gian xanh, sân chơi, đường đi bộ an toàn phải được coi là phần của “hạ tầng y tế dự phòng”, không phải tiện ích xa xỉ.
Theo các chuyên gia y tế, khi trẻ có nơi để chơi, người lớn có chỗ đi bộ, người cao tuổi có không gian giao lưu, vận động sẽ dần trở thành một phần tự nhiên của đời sống, không phải nhiệm vụ phải “cố gắng” hoàn thành. Cộng đồng, các khu dân cư, đô thị mới nếu ưu tiên thiết kế công viên, vườn, đường đạp xe, khu thể thao ngoài trời, chúng ta đang trực tiếp bảo vệ sức khỏe trẻ thiếu niên hôm nay và giảm gánh nặng bệnh tật ngày mai. Cha mẹ cần lên tiếng, đòi hỏi những không gian đó cho con mình, thay vì chấp nhận để tuổi thơ bị giam hãm trong bốn bức tường.
