Nắng nóng và sức khỏe: vì sao người bệnh mãn tính dễ “gục ngã” hơn?
Quản lý bệnh mãn tính trong mùa nắng nóng và sức khỏe đi kèm là quá trình người bệnh chủ động điều chỉnh uống nước, hoạt động thể lực, theo dõi nhịp tim, huyết áp và các dấu hiệu bất thường để giảm nguy cơ say nóng, kiệt sức, rối loạn nhịp tim, đột quỵ, đặc biệt khi cơ thể phải chịu gánh nặng nhiệt kéo dài. Stress nhiệt xảy ra khi lượng nhiệt cơ thể hấp thu từ môi trường và sinh ra trong quá trình lao động vượt quá khả năng thải nhiệt, khiến các cơ chế điều hòa thân nhiệt mất khả năng bù trừ. Khi các đợt nắng nóng cực đoan làm nhiệt độ hằng ngày vượt 40°C, khoa cấp cứu ghi nhận số ca say nóng, mất nước và cấp cứu tim mạch – não tăng rõ rệt. Điều này đánh thẳng vào nhóm người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận hoặc béo phì, vốn đã có khả năng điều hòa thân nhiệt và hệ tim mạch suy yếu. Nếu bạn thuộc nhóm này, coi nắng nóng như chuyện thời tiết bình thường là một sai lầm nguy hiểm.
Tim mạch, huyết áp, nhịp tim: khi cái nóng làm trái tim mất nhịp
Trong các bệnh mãn tính, hệ tim mạch là “điểm yếu” bị nắng nóng công kích đầu tiên. Cơ thể duy trì nhiệt độ khoảng 36,5–37,5°C nhờ trung tâm điều hòa thân nhiệt ở vùng dưới đồi; khi nhiệt độ ngoài trời tăng cao, cơ thể tăng tiết mồ hôi để thải nhiệt, kéo theo giảm thể tích tuần hoàn, tụt huyết áp, buộc tim phải đập nhanh hơn để bù trừ. Chuỗi phản ứng này có thể phá vỡ cân bằng hệ thần kinh tự chủ và dẫn tới rối loạn dẫn truyền điện trong tim, gây các dạng rối loạn nhịp như rung nhĩ, nhịp nhanh xoang hoặc cơn nhịp nhanh kịch phát. Theo một chuyên gia tim mạch, rối loạn nhịp là một trong những bệnh lý nhạy cảm nhất với phơi nhiễm nhiệt và mất nước kéo dài. Say nóng, kiệt sức do nóng không chỉ làm bạn mệt lả, đau đầu, vã mồ hôi, thân nhiệt dưới 40°C, mà ở mức nguy kịch, thân nhiệt ≥40°C kèm lú lẫn, co giật hoặc hôn mê chính là say nóng – một tình trạng cấp cứu y khoa cần xử trí ngay để giảm nguy cơ tử vong và biến chứng.
Chiến lược uống nước và ăn uống: đừng để mất nước kéo bạn vào vùng nguy hiểm
Điểm mấu chốt của quản lý bệnh mãn tính trong mùa nóng là kiểm soát mất nước. Nhiều người vẫn nghĩ đổ mồ hôi là phải ưu tiên bù muối, nhưng thói quen ăn thường xuyên nước dùng mặn, canh, súp đậm muối lại có thể làm huyết áp tăng cao hơn. Trong điều kiện lao động nặng hoặc môi trường nhiệt phức tạp, khuyến cáo là uống khoảng 200–250 mL nước (một cốc) mỗi 15–20 phút, không chờ khát mới uống. Với người đang dùng thuốc lợi tiểu hoặc điều trị đái tháo đường bằng các thuốc làm tăng thải nước, nguy cơ mất nước còn cao hơn và cần chú ý nhiều hơn đến nhịp độ uống nước. Quan điểm cá nhân: người bệnh huyết áp cao hay đái tháo đường không nên tự ý giảm thuốc khi thấy huyết áp hoặc đường huyết “đẹp hơn” trong mùa nóng; hãy ghi chép trị số và triệu chứng rồi trao đổi với bác sĩ thay vì điều chỉnh đơn thuốc theo cảm tính. Bên cạnh đó, duy trì bữa ăn đều, ưu tiên đạm dễ tiêu như cá, thịt nạc, hạn chế đồ chiên rán, rượu bia; ăn quá nhiều rau quả với một số thuốc huyết áp cũng có thể làm tăng kali máu và cần được bác sĩ tư vấn cụ thể.
Hoạt động thể lực, công việc ngoài trời và bảo vệ người lao động
Trong nắng nóng gay gắt, cố giữ chế độ luyện tập như mùa mát là hành vi kém an toàn. Khi môi trường nóng hoặc lao động nặng, cơ thể phải tăng thải nhiệt bằng nhiều cơ chế, nhưng hiệu quả lại bị ảnh hưởng bởi độ ẩm, tốc độ gió, cường độ lao động, quần áo bảo hộ và khả năng thích nghi với nhiệt – thường cần 7–14 ngày. Ở công trường, nhà xưởng, stress nhiệt là nguy cơ phổ biến trong mùa nắng nóng, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu doanh nghiệp kiểm soát môi trường, tổ chức thời gian làm việc – nghỉ ngơi, cung cấp đủ nước uống, quan trắc WBGT và đào tạo người lao động. Bố trí nghỉ tại nơi mát khi nhiệt độ cao, hạn chế làm việc nặng từ 10 giờ đến 16 giờ, cho người lao động mới thích nghi dần với môi trường nóng trong 7–14 ngày là những chiến lược bắt buộc nếu muốn giảm nguy cơ say nóng, kiệt sức. Quan điểm của tôi: người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận hoặc béo phì cần được nhận diện, theo dõi riêng trong tổ sản xuất, vì họ là nhóm “dễ gục” nhất trước nắng nóng.
Theo dõi dấu hiệu sinh tồn và khi nào phải đi cấp cứu
Trong mùa nắng nóng, không theo dõi nhịp tim, huyết áp, thân nhiệt và triệu chứng là bạn đang chơi trò may rủi với sức khỏe. Với người lao động làm việc nặng hoặc trong môi trường nhiệt phức tạp, có thể theo dõi nhiệt độ trung tâm, nhịp tim, lượng mồ hôi và mức tiêu hao năng lượng để phát hiện sớm stress nhiệt. Các triệu chứng rối loạn nhịp thường bắt đầu bằng hồi hộp đánh trống ngực, cảm giác tim đập nhanh hoặc không đều; có thể kèm chóng mặt, khó thở, đau ngực, mệt mỏi dữ dội. Một số rối loạn nhịp chỉ gây cảm giác hồi hộp nhẹ, nhưng số khác có thể dẫn tới ngừng tim đột ngột. Nếu xuất hiện ngất đột ngột khi đang tập luyện hoặc nằm nghỉ, hoặc trước khi ngất có cơn hồi hộp dữ dội, đau ngực, hãy coi đó là “đèn đỏ” bắt buộc đi khám tim ngay. Kiệt sức do nóng cần đưa nạn nhân vào chỗ mát, nới lỏng quần áo, làm mát, cho uống nước hoặc dung dịch điện giải nếu còn tỉnh; tuyệt đối không cho làm việc tiếp trong ngày. Say nóng thì phải hạ nhiệt lập tức theo nguyên tắc “làm mát trước, vận chuyển sau”, phun nước kết hợp quạt hoặc ngâm nước lạnh nếu có thể, rồi gọi cấp cứu và chuyển đến cơ sở y tế nhanh nhất.
