Nghịch lý: kho dược liệu khổng lồ nhưng mỹ phẩm thiên nhiên vẫn nhập khẩu
Nghịch lý của ngành thảo dược Việt mỹ phẩm là ở chỗ: dù sở hữu hơn 5.100 loài thực vật làm thuốc cùng lợi thế khí hậu, thổ nhưỡng và hệ sinh thái đa dạng, thị trường trong nước vẫn phải nhập khẩu gần 70% nhu cầu dược liệu, còn mỹ phẩm thiên nhiên nội địa mới chỉ chiếm một phần nhỏ trong giỏ skincare của người tiêu dùng. Thực tế này cho thấy vấn đề không nằm ở tài nguyên, mà ở cách chúng ta biến tài nguyên thành sản phẩm có giá trị cao. Khi thị trường mỹ phẩm thiên nhiên toàn cầu được dự báo tăng từ khoảng 20 tỉ USD năm 2025 lên 49 tỉ USD vào năm 2035, cơ hội đã ở ngay trước cửa, nhưng Việt Nam vẫn đứng ngoài cuộc chơi giá trị cao. Nếu không thay đổi tư duy thương mại hóa nông sản, dược liệu Việt sẽ tiếp tục đóng vai “nguyên liệu thô” cho chuỗi giá trị của nước khác.
Vì sao thảo dược Việt chưa thành mỹ phẩm: điểm nghẽn nằm ở phòng lab và pháp lý
Câu hỏi “vì sao thảo dược Việt chưa thành mỹ phẩm” thường được trả lời bằng những cụm từ quen thuộc: thiếu công nghệ, thiếu vốn, thiếu thương hiệu. Nhưng gốc rễ sâu hơn là thiếu năng lực chuyển tri thức truyền thống thành công thức chuẩn công nghiệp. Các bác sĩ da liễu đánh giá hoạt chất thảo dược Việt có tiềm năng lớn trong chăm sóc da, đặc biệt hỗ trợ điều trị mụn, song để đưa vào sản xuất công nghiệp, doanh nghiệp phải giải quyết nhiều điểm nghẽn về nghiên cứu, chuẩn hóa và kiểm nghiệm an toàn. Mỹ phẩm là lĩnh vực cạnh tranh cao; thành phần tự nhiên chỉ là điểm khởi đầu, người dùng còn quan tâm hiệu quả, độ an toàn, giá và uy tín thương hiệu. Từ một mô hình trồng cây đến sản phẩm bán được là con đường dài: phải có phòng lab, quy trình chiết xuất ổn định, hồ sơ pháp lý, thử nghiệm lâm sàng và năng lực marketing. Không ít dự án dừng lại ở quy mô thử nghiệm vì không vượt qua được đoạn đường này.
Tây Nguyên và vùng cao: kho dược liệu bị bỏ quên trong cuộc chơi skincare khởi nghiệp Việt
Nếu tìm nơi hội tụ tiềm năng cho mỹ phẩm thiên nhiên, dược liệu Tây Nguyên và các vùng cao miền Trung là những cái tên phải được nhắc đầu tiên. Ở vùng đất cát ven biển Hòa Hiệp, Đắk Lắk, xương rồng lưỡi rồng từng chỉ là cây mọc dại quanh hàng rào, chịu hạn tốt trên những khoảnh đất khô cằn. Khả năng chịu hạn này là lợi thế trong bối cảnh biến đổi khí hậu, mở ra hướng phát triển nguyên liệu bền vững cho mỹ phẩm. Cũng tại Đắk Lắk, một nhà máy dược mỹ phẩm với diện tích khoảng 55.000m² đã dùng các cây như tràm trà, rau má, lô hội, mù u làm nguyên liệu, nhưng nguồn trong nước mới đáp ứng khoảng 30% nhu cầu. Điều đó cho thấy: ngay cả khi nhà máy đã đặt ở Tây Nguyên, chuỗi cung ứng dược liệu bản địa vẫn chưa được xây dựng đủ mạnh. Vấn đề không phải thiếu cây thuốc, mà thiếu tổ chức sản xuất và liên kết vùng để thương mại hóa nông sản theo chuẩn mỹ phẩm.
Hai câu chuyện khởi nghiệp: từ xương rồng Nopal đến tất gel An Túc
Điểm sáng của bức tranh ảm đạm là những dự án skincare khởi nghiệp Việt đang dám đi vào vùng khó. Tại Hòa Hiệp, kỹ sư Trần Văn Vũ chọn xương rồng Nopal để lập nghiệp, ban đầu trồng thử 300m² rồi mở rộng lên khoảng 5ha. Sau khi thất bại với bún, phở, muối chua, bánh tráng vì chi phí cao và doanh thu thấp, anh quyết định chuyển sang mỹ phẩm, phát triển thương hiệu Nocas Most với kem dưỡng, kem chống nắng, serum da mặt, serum body, serum tóc, dầu gội tắm, kem xả tóc và trà túi lọc. Trong giai đoạn 2022-2024, Organic Nopal đã đầu tư gần 2 tỉ đồng nghiên cứu quy trình chiết xuất hoạt chất sinh học từ xương rồng Nopal bằng phương pháp enzyme để ứng dụng trong sản xuất mỹ phẩm. Đây là bước đi hiếm hoi dám đi sâu vào công nghệ, thay vì chỉ bán nguyên liệu thô. Ở Huế, nhóm sinh viên y dược lại chọn hướng khác: tất gel thảo dược An Túc dùng thiên niên kiện, hạt gấc, lô hội và tinh dầu gừng, kết hợp tri thức dân gian về xoa bóp giảm đau nhức xương khớp, đau mỏi và chăm sóc vùng bầm tím thành sản phẩm chăm sóc bàn chân tiện lợi tại nhà.
Từ tiềm năng đến thị trường: cần một chiến lược quốc gia cho mỹ phẩm thiên nhiên
Nhìn vào Nocas Most và tất gel An Túc, có thể thấy thảo dược Việt mỹ phẩm không thiếu ý tưởng, mà thiếu hệ sinh thái hỗ trợ đi từ ý tưởng đến thị trường. Sau khi giành giải nhất một cuộc thi khởi nghiệp, nhóm An Túc đang tiếp tục hoàn thiện sản phẩm để tham gia các sân chơi khởi nghiệp toàn quốc, với kỳ vọng từng bước thương mại hóa, nâng giá trị dược liệu Huế và dược liệu Việt nói chung. Nhưng nếu các dự án vẫn phải tự bơi trong mê cung pháp lý, thiếu chuẩn hướng dẫn về công thức, kiểm nghiệm, công nghệ chiết xuất, thì phần lớn sẽ dừng ở quy mô cuộc thi. Thương mại hóa nông sản cho mỹ phẩm thiên nhiên cần được coi là một ngành chiến lược: có chương trình hỗ trợ nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, chuẩn hóa vùng trồng, và kết nối với bác sĩ da liễu để đảm bảo hiệu quả, an toàn cho người dùng. Người tiêu dùng đã sẵn sàng chi tiền cho sản phẩm tự nhiên, tiện lợi, dùng tại nhà, nhưng nếu không có chính sách đẩy mạnh công nghiệp hóa dược liệu, chúng ta sẽ tiếp tục nhập khẩu hoạt chất trong khi để cây thuốc bản địa ngủ quên trên nương rẫy.
