Kho báu dược liệu Việt Nam: Tiềm năng lớn hơn nhiều so với những gì đang được khai thác
Dược liệu Việt Nam là tổng hòa nguồn đa dạng sinh học, cây thuốc truyền thống, nấm, động vật, tảo biển và khoáng vật được sử dụng làm thuốc, cùng hệ tri thức y học cổ truyền và hiện đại, tạo nên một nền tảng quan trọng cho chăm sóc sức khỏe và phát triển kinh tế sinh học, nhưng hiện mới được khai thác ở mức rất khiêm tốn so với tiềm năng tự nhiên và con người. Việt Nam được xếp thứ 3 thế giới về tài nguyên dược liệu, sở hữu hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 loại khoáng vật dùng làm thuốc. Với khoảng 350.000 ha có thể dành cho canh tác dược liệu, trong đó gần 59.000 ha đã được trồng cùng 107 giống của 58 loài được công bố lưu hành, chúng ta có nền tảng sinh học vượt trội. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc trồng và thu hái thô, kho báu ấy sẽ mãi là tài nguyên ngủ quên chứ không thành động lực phát triển.
Nghịch lý: Top 3 thế giới nhưng chỉ tự chủ được 25-30% nhu cầu
Điều đáng nói là dược liệu Việt Nam phong phú không đồng nghĩa với năng lực tự chủ nguồn nguyên liệu. Nhu cầu sử dụng dược liệu trong nước hiện khoảng 60.000-80.000 tấn mỗi năm, nhưng nguồn cung nội địa chỉ đáp ứng được 25-30% nên vẫn phải nhập khẩu lượng lớn. Phần lớn sản phẩm dược liệu hiện mới dừng ở dạng nguyên liệu thô hoặc sơ chế đơn giản, khiến giá trị gia tăng thấp và khó cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Nghịch lý này cho thấy chúng ta chưa biến lợi thế thành sức mạnh kinh tế. Không ít vùng trồng cây thuốc truyền thống được hình thành tự phát, nhỏ lẻ, thiếu đồng bộ chuỗi từ giống, trồng, thu hái, bảo quản đến chế biến. Khi sản phẩm dược liệu chủ yếu là dược liệu thô, nguồn lợi lớn nhất dịch chuyển sang khâu bào chế cuối cùng – nơi Việt Nam lại chưa đầu tư đủ mạnh.
Vấn đề cốt lõi: Thiếu công nghệ, thiếu chuẩn hóa, khai thác chưa bền vững
Khoảng cách giữa tiềm năng và giá trị thực tế không nằm ở cây thuốc, mà nằm ở cách chúng ta khai thác dược liệu. Tình trạng khai thác quá mức, thiếu kiểm soát, thu hái tận diệt mà không gắn với bảo vệ và tái sinh đang làm suy kiệt nhiều nguồn gen dược liệu quý. Đó không phải là khai thác dược liệu bền vững mà là tiêu dùng tài nguyên ngắn hạn. Ở khâu sản xuất, ngành dược liệu vẫn chủ yếu vận hành bằng kinh nghiệm, ít ứng dụng công nghệ chế biến dược hiện đại. Chuỗi giá trị từ giống, vùng trồng, thu hái, kiểm soát hoạt chất, chế biến đến phân phối chưa được số hóa, chưa có chuẩn chung nên chất lượng giữa các lô hàng, các vùng trồng khó đồng nhất. Khi các sản phẩm dược liệu chưa được chuẩn hóa, không đạt tiêu chuẩn quốc tế, việc bước ra thị trường toàn cầu là điều xa vời – dù chúng ta đang đứng trong top 3 về tài nguyên thiên nhiên.
Công nghệ phải đi cùng ruộng dược liệu: Từ gene, vùng trồng đến nhà máy chế biến
Muốn dược liệu Việt Nam thoát khỏi vai trò "tài nguyên thô" và trở thành ngành kinh tế sinh học, cần coi khoa học công nghệ là chìa khóa xuyên suốt chuỗi giá trị. Các chuyên gia khẳng định khoa học chính là chiếc chìa khóa để nâng tầm giá trị dược liệu, góp phần bảo tồn gene và giống chuẩn. Nghiên cứu khoa học có thể tham gia vào toàn bộ chuỗi: bảo tồn nguồn gene, chọn tạo giống, kiểm soát hoạt chất, đánh giá độ an toàn và hiệu quả dược lý của sản phẩm. Công nghệ chế biến dược hiện đại, công nghệ sinh học và chuyển đổi số đang được kỳ vọng nâng chất lượng nguyên liệu, kiểm soát chuỗi cung ứng và truy xuất nguồn gốc dược liệu. Khi vùng trồng được quy hoạch, sản xuất gắn với tiêu chuẩn GACP, dữ liệu được số hóa và nhà máy chế biến ứng dụng công nghệ cao, sản phẩm dược liệu sẽ không còn là cây thuốc khô trong bao tải, mà là những chế phẩm đạt chuẩn, có thương hiệu và dư địa xuất khẩu.
Từ cây thuốc truyền thống đến sản phẩm dược liệu có thương hiệu: Lựa chọn không thể trì hoãn
Câu chuyện dược liệu Việt Nam không chỉ là bảo tồn vốn tự nhiên mà là nâng vị thế của cả ngành y học cổ truyền trong hệ thống chăm sóc sức khỏe. Nghị quyết 72 đã yêu cầu xác định đúng vai trò y học cổ truyền, gắn với y tế dự phòng, y tế cơ sở và kết hợp với y học hiện đại trong đào tạo, phòng bệnh, khám chữa bệnh. Nếu dược liệu vẫn là nguyên liệu thô, y học cổ truyền khó có nền tảng vững chắc để phát triển. Lựa chọn đặt công nghệ vào trung tâm – từ nuôi trồng, chế biến, kiểm định, truy xuất đến phân phối – sẽ quyết định việc chúng ta tiếp tục bán rẻ tài nguyên hay xây dựng ngành sản phẩm dược liệu có thương hiệu. Một đất nước xếp thứ 3 thế giới về dược liệu không thể hài lòng với việc chỉ đáp ứng 25-30% nhu cầu trong nước và xuất khẩu chủ yếu dạng sơ chế. Đã đến lúc coi mỗi cây thuốc truyền thống là một tài sản khoa học, một sản phẩm kinh tế chứ không chỉ là cây mọc dưới tán rừng.
