Bữa ăn học đường: từ khay cơm bán trú đến chiến lược sức khỏe quốc gia
Bữa ăn học đường là toàn bộ hoạt động tổ chức, cung cấp và giám sát bữa ăn cho học sinh trong thời gian ở trường, nhằm bảo đảm dinh dưỡng hợp lý, an toàn thực phẩm trường học và hình thành thói quen ăn uống lành mạnh, qua đó hỗ trợ dinh dưỡng trẻ em phát triển thể chất, tinh thần và kỹ năng xã hội trong môi trường giáo dục. Trước thềm năm học mới 2026-2027, câu chuyện này không còn là việc nội bộ của bếp ăn bán trú mà đã bước lên thành ưu tiên chính sách. Trong hội thảo “Đồng hành – Kiến tạo tương lai – Vì một Việt Nam khỏe mạnh”, Bộ GD&ĐT nhấn mạnh việc triển khai Chương trình Sức khỏe học đường 2026-2035, được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định 973/QĐ-TTg, với mục tiêu nâng cao chất lượng y tế trường học và quản lý sức khỏe học sinh. Đây là sự dịch chuyển quan trọng: coi bữa ăn học đường như “môn học bắt buộc” của hệ thống giáo dục, chứ không phải dịch vụ phụ trợ. Ai còn xem suất ăn bán trú là chuyện… bếp núc sẽ tụt lại sau trong cuộc cạnh tranh về tầm vóc và năng lực thế hệ trẻ.
Dinh dưỡng hợp lý, an toàn thực phẩm trường học và tầm vóc thế hệ trẻ
Thông điệp cốt lõi của Quyết định 973/QĐ-TTg là phải nhân rộng mô hình bữa ăn học đường đảm bảo dinh dưỡng hợp lý, gắn với vận động thể lực và theo dõi tình trạng dinh dưỡng. Nói thẳng: không thể mơ phát triển chiều cao trẻ, nâng tầm vóc thế hệ mới nếu bữa ăn ở trường vẫn “đạm bạc về dinh dưỡng, phong phú mì gói và xúc xích”. Mô hình điểm “Bữa ăn học đường đảm bảo dinh dưỡng hợp lý kết hợp tăng cường hoạt động thể lực cho trẻ em, học sinh Việt Nam” được thí điểm tại mầm non và tiểu học ở 10 tỉnh, thuộc 5 vùng sinh thái, cho thấy hướng đi này không phải khẩu hiệu. Một kết quả đáng chú ý: hơn 95% giáo viên và phụ huynh tham gia có chuyển biến tích cực về kiến thức và thái độ đối với dinh dưỡng hợp lý. Câu chuyện dinh dưỡng trẻ em vì thế chuyển từ chỗ “ăn cho no” sang “ăn để phát triển”, từ phòng suy dinh dưỡng, thiếu vi chất đến đối phó với thừa cân, béo phì học đường đang tăng lên.
Hợp tác ba bên: nhà nước – nhà trường – gia đình mới bảo vệ được khay cơm của trẻ
Nếu coi an toàn thực phẩm trường học là “pháo đài” bảo vệ sức khỏe học sinh, thì pháo đài đó không thể chỉ giao cho cô cấp dưỡng. Chương trình Sức khỏe học đường xác định rõ: phải kết hợp dinh dưỡng hợp lý, vận động thể lực, theo dõi tình trạng dinh dưỡng và có sự phối hợp giữa nhà trường với gia đình. Thực tiễn tại Bắc Ninh cho thấy, khi có cơ chế phối hợp chặt chẽ, chỉ đạo thống nhất từ chính quyền, cùng sự đồng hành của gia đình, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và báo chí, công tác sức khỏe học đường tạo chuyển biến rõ nét, bền vững. Quy mô trách nhiệm cũng được mở rộng: chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe học sinh không chỉ là việc của ngành Giáo dục hay Y tế, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Ngân sách cho dinh dưỡng học đường cần minh bạch, với phần nhà nước bảo trợ, phần phụ huynh đóng góp và phần doanh nghiệp đồng hành được phân định rõ ràng. Nếu thiếu cơ chế và trách nhiệm giải trình, mọi khẩu hiệu về bữa ăn học đường an toàn sẽ khó đi xa.
Từ mô hình điểm đến trường học lành mạnh: khi bữa ăn trở thành bài học sống
Điểm tích cực là Việt Nam không khởi động từ con số 0. Mô hình điểm bữa ăn học đường sau hơn 5 năm vẫn còn nguyên giá trị tham khảo trong bối cảnh chúng ta đối mặt đồng thời suy dinh dưỡng, thiếu vi chất và thừa cân béo phì học đường. Việc chuẩn hóa quy trình chế biến, tiếp cận bếp ăn bán trú như một “khâu giáo dục” đã nâng vai trò của căn bếp trong nhà trường, thay vì chỉ là nơi nấu nướng. Ở một hướng tiếp cận khác, chương trình “Trường học lành mạnh nhất AIA” quy tụ gần 1.000 dự án từ 10 quốc gia và vùng lãnh thổ, cho thấy bức tranh khu vực về sức khỏe học đường đang rất sôi động. Dự án “Bữa ăn hạnh phúc” của Trường tiểu học Chu Văn An đã đoạt giải Nhất khối Tiểu học tại Việt Nam nhờ đưa dinh dưỡng thuần tự nhiên vào bữa ăn, kết hợp giáo dục kỹ năng sống và giá trị nhân văn. Dự án không chỉ tạo thói quen ăn uống lành mạnh mà còn giúp học sinh trân trọng thực phẩm, biết ơn người làm ra bữa ăn và có trách nhiệm hơn với sức khỏe của chính mình.
Cần khung pháp lý và giám sát dài hạn để bữa ăn học đường không “nguội” theo phong trào
Hội thảo đã chỉ ra rằng sức khỏe học đường phải là ưu tiên bên trong ngành giáo dục, được thể hiện trong kế hoạch, quy trình và hệ thống giám sát, chứ không phải việc “đi nhờ” ngành Y tế. Các chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần củng cố cơ chế phối hợp liên ngành, nội địa hóa bộ tiêu chuẩn Trường học nâng cao sức khỏe, đầu tư năng lực cho cán bộ từ cấp hoạch định đến giáo viên, đồng thời xây dựng kế hoạch tài chính và cơ chế giám sát ngay từ đầu. Về dài hạn, đề xuất xây dựng Luật Dinh dưỡng học đường cho thấy nhận thức rằng các quyết định đơn lẻ sẽ không đủ, cần một khung pháp lý ổn định và bền vững để bảo vệ quyền được ăn uống an toàn, đủ chất của học sinh. Truyền thông về sức khỏe học đường vì thế không chỉ dừng ở kiến thức dinh dưỡng, vệ sinh, an toàn thực phẩm, vận động thể chất hay sức khỏe tâm thần, mà phải hướng tới thay đổi hành vi và kết nối chính sách với đời sống. Khi bữa ăn học đường được nhìn như quyền lợi và trách nhiệm chung, đó mới là nền móng vững chắc cho tầm vóc và tương lai trẻ em Việt Nam.
