AI sức khỏe não bộ: từ khái niệm đến sứ mệnh xã hội
AI sức khỏe não bộ là hướng nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phát hiện, theo dõi và hỗ trợ chẩn đoán các bệnh lý thần kinh, rối loạn tâm thần, đồng thời mở ra cách tiếp cận cá nhân hóa, liên tục và dễ tiếp cận hơn cho cộng đồng. Trong bối cảnh đó, Phó giáo sư, Tiến sĩ Hà Thị Thanh Hương – Trưởng bộ môn Kỹ thuật mô và Y học tái tạo, Khoa Kỹ thuật Y sinh, Trường Đại học Quốc tế (ĐHQG TP.HCM) – được chọn làm ứng viên quốc gia đại diện Việt Nam dự Giải thưởng Khoa học ASEAN–Mỹ dành cho nữ giới, hạng mục nhà khoa học giai đoạn giữa sự nghiệp. Việc một nhà khoa học Việt Nam bước vào sân chơi này không chỉ là thành tích cá nhân, mà là tuyên bố rằng công nghệ y tế Việt Nam đã đủ tự tin góp tiếng nói vào bản đồ nghiên cứu AI trong y tế toàn cầu.
BrainTrain và Brain Analytics: đổi mới chăm sóc sức khỏe tâm thần bằng công cụ cụ thể
Điểm khác biệt của nhóm Brain Health Lab không nằm ở những khẩu hiệu về đổi mới chăm sóc sức khỏe tâm thần, mà ở việc họ biến nghiên cứu tâm thần AI thành các sản phẩm cụ thể, đi thẳng vào nhu cầu người bệnh. BrainTrain là một hệ thống can thiệp cho người suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) giai đoạn sớm sa sút trí tuệ, cho phép bệnh nhân tập luyện nhận thức tại nhà bằng trò chơi số và gửi kết quả cho bác sĩ điều trị. Trên nhóm bệnh nhân tại một bệnh viện quân y, người dùng BrainTrain cải thiện điểm MMSE, đặc biệt ở trí nhớ và tập trung, đồng thời điện não đồ trước – sau can thiệp ghi nhận thay đổi tích cực; một số trường hợp từ MCI trở lại trạng thái nhận thức bình thường.
Quan trọng hơn, sau khi giành giải Nhì Thành tựu y khoa TP.HCM năm 2024, BrainTrain được Sở Y tế giao triển khai thí điểm tại 10 trạm y tế từ tháng 2.2025, nhằm đưa chăm sóc sức khỏe não bộ xuống tận tuyến cơ sở và hỗ trợ phát hiện – can thiệp sớm. Đây là cách tiếp cận thông minh: thay vì chờ người dân tìm đến bệnh viện tuyến cuối, AI được mang đến nơi họ đang sống. Song song, dự án Brain Analytics dùng thuật toán học sâu phân tích MRI não để phân biệt bệnh Alzheimer với người khỏe mạnh, đạt độ chính xác khoảng 96% và rút ngắn thời gian phân tích còn khoảng 7 giờ khi huấn luyện trên cơ sở dữ liệu ADNI của Mỹ.
Nghiên cứu tâm thần AI trong bối cảnh công nghệ y tế Việt Nam còn thiếu thốn
Không thể hiểu tầm quan trọng của những dự án này nếu bỏ qua thực tế: kỹ thuật thần kinh và kỹ thuật y sinh ở Việt Nam vẫn là lĩnh vực mới, hạ tầng nghiên cứu và kinh phí khoa học còn hạn chế. Chính trong bối cảnh ấy, việc nhóm của PGS Hương ưu tiên phát triển các công cụ phù hợp điều kiện chăm sóc sức khỏe và khả năng tiếp cận của cộng đồng Việt Nam là lựa chọn đầy tính chiến lược. Họ không chạy theo những hệ thống AI sức khỏe não bộ xa rời thực tiễn, mà nhắm đến sản phẩm có thể dùng được ở trạm y tế, bệnh viện công, nơi bác sĩ luôn quá tải.
Brain Analytics đã được bác sĩ và sinh viên y khoa tại 8 bệnh viện trong nước thử nghiệm, với khoảng 80% người dùng hài lòng với tính năng. Đó không phải là con số hoàn hảo, nhưng là tín hiệu rằng công nghệ y tế Việt Nam có thể xây dựng sản phẩm AI đáng tin cậy, cạnh tranh về chất lượng ngay trong điều kiện nguồn lực hạn chế. Đồng thời, nhóm tiếp tục thử nghiệm và tối ưu mô hình bằng dữ liệu MRI não của người Việt để ứng dụng sát thực tế hơn. Đây là quyết định mang tính khoa học và đạo đức: AI dùng cho người Việt phải hiểu bộ não người Việt, chứ không chỉ “nhập khẩu” mô hình từ cơ sở dữ liệu nước ngoài.
Tham vọng lớn nhất: thay đổi cách xã hội hiểu về sức khỏe tâm thần
Phần cảm hứng nhất trong câu chuyện của PGS Hương không nằm ở danh hiệu hay số lượng bài báo, dù đến nay chị đã có 44 bài khoa học, trong đó 19 bài đăng trên tạp chí quốc tế uy tín, cùng một bằng độc quyền giải pháp hữu ích và một hồ sơ khác đã được chấp nhận hợp lệ. Động lực lớn hơn, như chị chia sẻ, là mong muốn góp phần thay đổi cách xã hội nhìn nhận sức khỏe tâm thần, để trầm cảm, rối loạn lo âu hay Alzheimer được hiểu trên cơ sở khoa học, thay vì bị quy về “ý chí” hay “yếu đuối cảm xúc” của người bệnh. Đây là tuyên bố mang tính đối đầu với định kiến lâu đời, và AI trở thành công cụ đưa bằng chứng sinh học, dữ liệu định lượng vào cuộc tranh luận vốn đầy cảm tính này.
Các hướng nghiên cứu khác như hệ thống ghi điện não đồ từ xa tích hợp điều khiển siêu âm xuyên sọ theo thời gian thực, mô hình máy học ước tính mức độ căng thẳng sinh viên dựa trên dữ liệu cảm xúc, hành vi, sinh lý, hay phương pháp phát hiện căng thẳng tự động bằng điện não kết hợp AI, đều phục vụ chung một mục tiêu: chứng minh rằng sức khỏe tâm thần là vấn đề y học, có thể đo lường, theo dõi và can thiệp bằng công nghệ. Khi những công cụ này đi vào trường học, phòng khám, chúng sẽ âm thầm bẻ gãy định kiến. Đó là chiến lược mềm, nhưng bền: thay đổi nhận thức bằng dữ liệu và trải nghiệm thực tiễn, không phải bằng khẩu hiệu.
Ý nghĩa của một ứng viên ASEAN–Mỹ: vị thế mới của AI y tế Việt Nam
Việc PGS.TS Hà Thị Thanh Hương được chọn làm ứng viên quốc gia cho Giải thưởng Khoa học ASEAN–Mỹ dành cho nữ giới, chủ đề “AI for Advancing Inclusive and Resilient Healthcare in ASEAN”, là một dấu mốc quan trọng. Không phải ngẫu nhiên mà một nhà khoa học không xuất thân từ ngành Khoa học máy tính nhưng kiên trì đưa AI vào các bài toán sức khỏe não bộ lại được trao cơ hội đại diện quốc gia; đó là sự công nhận cho cả một nhóm nghiên cứu liên ngành, từ khoa học lâm sàng, khoa học máy tính đến y học và chăm sóc sức khỏe. Đây cũng là phát biểu rõ ràng rằng AI y tế ở khu vực không chỉ là sân chơi của vài nước giàu, mà Việt Nam có thể đóng góp nghiêm túc.
Từ góc nhìn rộng hơn, những sản phẩm như BrainTrain, Brain Analytics và hệ thống EEG từ xa cho thấy nghiên cứu tâm thần AI của Việt Nam hoàn toàn có thể định hình xu hướng trong khu vực nếu tiếp tục được đầu tư. Chúng ta không còn ở vị trí người đi sau chỉ nhập khẩu công nghệ, mà đang tạo ra giải pháp gắn chặt với thực tế, có thể xuất khẩu ngược ra thế giới. Kết luận cần nhấn mạnh là: nếu xã hội và hệ thống y tế dám coi sức khỏe não bộ và tâm thần là ưu tiên, sẵn sàng thử nghiệm, đánh giá nghiêm túc những đổi mới chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa trên AI, thì những nỗ lực của các nhà khoa học như PGS Hương sẽ biến Việt Nam thành điểm sáng mới trên bản đồ AI trong y tế.
