Một nữ nhà khoa học Việt Nam bước vào sân chơi ASEAN với AI sức khỏe não bộ
PGS. TS Hà Thị Thanh Hương là nữ nhà khoa học Việt Nam đang dẫn dắt nhiều nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong chăm sóc sức khỏe não bộ và y tế tinh thần, với mục tiêu đưa các giải pháp công nghệ đến gần hơn đời sống và góp phần thay đổi cách xã hội hiểu về sức khỏe tâm thần.
Điểm đáng nói không phải chỉ là một giải thưởng, mà là cách một nhà khoa học 8X biến AI sức khỏe não bộ thành đòn bẩy cho đổi mới hệ thống chăm sóc tâm thần. Tháng 9, PGS. TS Hà Thị Thanh Hương – Trưởng Bộ môn Kỹ thuật mô và Y học tái tạo, Khoa Kỹ thuật Y sinh, Trường ĐH Quốc tế (ĐHQG TP.HCM) – được chọn là ứng viên quốc gia đại diện Việt Nam tại Giải thưởng Khoa học ASEAN – Hoa Kỳ dành cho phụ nữ, hạng mục Nhà khoa học giai đoạn giữa sự nghiệp.
Chủ đề giải thưởng “AI for Advancing Inclusive and Resilient Healthcare in ASEAN” trùng khớp với hướng mà nhóm Brain Health Lab của chị theo đuổi: dùng trí tuệ nhân tạo và công nghệ y sinh để phát hiện, theo dõi và hỗ trợ chẩn đoán Alzheimer, trầm cảm, rối loạn lo âu và các bệnh lý thần kinh – tâm thần khác. Đó là một thông điệp mạnh: nghiên cứu tâm thần Việt Nam hoàn toàn có thể bước ra khu vực với năng lực công nghệ y tế tinh thần cạnh tranh.
BrainTrain và Brain Analytics: Khi công nghệ y tế tinh thần chạm tới người bệnh
Sức nặng trong hồ sơ của Hà Thị Thanh Hương nằm ở việc các sản phẩm AI không dừng ở phòng thí nghiệm mà đã đi vào thực hành lâm sàng. BrainTrain là một ví dụ: phần mềm can thiệp cho người suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) giai đoạn sớm sa sút trí tuệ, cho phép người bệnh tập luyện nhận thức tại nhà qua nền tảng trò chơi số rồi chia sẻ kết quả cho bác sĩ điều trị. Đây là cách tiếp cận rất khác so với kiểu “đánh đố” người bệnh bằng quy trình khám chữa khó tiếp cận.
Nghiên cứu trên nhóm bệnh nhân tại một bệnh viện quân y cho thấy những người sử dụng BrainTrain thường xuyên cải thiện điểm MMSE về trí nhớ, tập trung; dữ liệu điện não đồ trước – sau can thiệp cũng ghi nhận thay đổi tích cực, thậm chí một số bệnh nhân từ MCI trở về trạng thái nhận thức bình thường. Sau giải Nhì Giải thưởng Thành tựu Y khoa TP.HCM năm 2024, phần mềm được Sở Y tế TP.HCM đặt hàng thí điểm tại 10 trạm y tế từ tháng 2/2025, với kỳ vọng mở rộng tiếp cận chăm sóc não bộ và sàng lọc sớm ngay tại tuyến cơ sở.
Song song, Brain Analytics dùng thuật toán học sâu để phân tích ảnh cộng hưởng từ (MRI) sọ não, hỗ trợ phân biệt người mắc Alzheimer và người khỏe mạnh; mô hình đạt độ chính xác khoảng 96% và rút thời gian phân tích dữ liệu xuống còn khoảng 7 giờ khi huấn luyện trên cơ sở dữ liệu ADNI của Mỹ. Công cụ đã được bác sĩ và sinh viên y khoa tại 8 bệnh viện trong nước trải nghiệm, với khoảng 80% người dùng hài lòng với các tính năng – một chỉ dấu quan trọng cho thấy công nghệ y tế tinh thần bản địa có thể trở thành tiêu chuẩn mới trong thực hành lâm sàng.
Từ phòng thí nghiệm sức khỏe não bộ đến tham vọng định hình chuẩn mới cho nghiên cứu tâm thần Việt Nam
Ít ai kỳ vọng một lĩnh vực còn rất mới như neuroengineering lại có thể phát triển nhanh trong bối cảnh hạ tầng nghiên cứu và nguồn lực khoa học trong nước còn hạn chế. Nhưng Brain Health Lab do Hà Thị Thanh Hương gây dựng đã chứng minh điều ngược lại: khi ghép lâm sàng, khoa học máy tính, y học và sức khỏe vào cùng một nhóm, những bài toán lâu nay bị xem là “mơ hồ” như tâm lý, cảm xúc có thể được đo lường, mô hình hóa và can thiệp.
Nhóm đang phát triển hệ thống điện não đồ (EEG) từ xa tích hợp điều khiển tự động kích thích siêu âm xuyên sọ theo thời gian thực; một mô hình máy học ước tính mức độ căng thẳng của sinh viên từ dữ liệu cảm xúc, hành vi và sinh lý; cùng nhiều hướng nghiên cứu sức khỏe tâm thần khác. Đó là những cấu phần quan trọng của một hệ sinh thái AI sức khỏe não bộ – nơi chuẩn chẩn đoán và theo dõi tâm thần dựa trên dữ liệu khách quan thay vì phỏng đoán.
Đến nay, PGS. TS Hà Thị Thanh Hương đã công bố 44 bài báo khoa học, trong đó 19 bài trên tạp chí quốc tế uy tín, sở hữu một bằng giải pháp hữu ích và một bằng khác đã được chấp nhận đơn hợp lệ. Những con số này không chỉ phản ánh năng suất khoa học, mà còn đặt nền cho tiếng nói của nghiên cứu tâm thần Việt Nam trong cộng đồng học thuật khu vực khi bàn về AI và công nghệ y tế tinh thần.
Một hành trình trở về để thay đổi cách xã hội nhìn sức khỏe tâm thần
Điều làm nên tính dẫn dắt của Hà Thị Thanh Hương không chỉ là bảng thành tích mà là lựa chọn quay về Việt Nam và gắn mình với một chủ đề bị kỳ thị: sức khỏe tâm thần. Sinh năm 1989, tốt nghiệp thủ khoa Công nghệ Sinh học, từng làm trợ lý nghiên cứu tại một trung tâm nghiên cứu lâm sàng của Anh trước khi nhận học bổng tiến sĩ Thần kinh học tại Stanford, chị vẫn quyết định trở về nước sau khi hoàn thành chương trình vào năm 2018 để giảng dạy và nghiên cứu.
Chị chia sẻ, mong muốn của mình là góp phần thay đổi cách xã hội nhìn nhận về sức khỏe tâm thần, để trầm cảm, rối loạn lo âu hay Alzheimer được nhìn trên cơ sở khoa học, không bị quy về “yếu đuối” hay “thiếu ý chí”. Nói cách khác, công nghệ AI sức khỏe não bộ không phải đích đến, mà là phương tiện để bảo vệ phẩm giá người bệnh và buộc xã hội phải nhìn nhận nghiêm túc những rối loạn tưởng như vô hình.
Chuỗi giải thưởng chị nhận được – từ Giải thưởng Nhà khoa học trẻ của một tổ chức nghiên cứu não quốc tế, học bổng L'Oréal – UNESCO Vì sự phát triển phụ nữ trong khoa học, Quả cầu Vàng, đến danh hiệu Công dân trẻ tiêu biểu TP.HCM, Nhà giáo tiêu biểu toàn quốc và Giải thưởng Phụ nữ Việt Nam – cho thấy hình mẫu nữ nhà khoa học Việt Nam không còn là ngoại lệ đơn lẻ, mà đang trở thành lực lượng có tiếng nói trong định hình chính sách khoa học và y tế.
Ý nghĩa của một đề cử giải thưởng ASEAN khoa học đối với tương lai y tế tinh thần khu vực
Việc Hà Thị Thanh Hương được chọn làm ứng viên quốc gia cho giải thưởng ASEAN – Hoa Kỳ về khoa học dành cho phụ nữ không chỉ là vinh dự cá nhân. Nó gửi đi một tín hiệu: Đông Nam Á nhìn nhận AI trong y tế tinh thần như một trụ cột để xây dựng hệ thống chăm sóc bao trùm và linh hoạt, chứ không phải “phụ lục” công nghệ cao xa rời thực tiễn.
Nhóm của chị tiếp tục kiểm tra và tối ưu mô hình Brain Analytics trên dữ liệu MRI não người Việt để tăng độ phù hợp tại thực tế lâm sàng trong nước. Cùng với việc triển khai BrainTrain xuống tuyến y tế cơ sở, đây là hai mũi nhọn có thể giúp rút ngắn khoảng cách tiếp cận giữa người dân và các giải pháp công nghệ y tế tinh thần. Nếu được cộng hưởng bởi chính sách, đào tạo nhân lực và đầu tư dài hạn, Việt Nam hoàn toàn có thể đi trước trong khu vực về chuẩn chẩn đoán và can thiệp bệnh lý não bộ dựa trên AI.
Rốt cuộc, câu hỏi quan trọng không phải là Việt Nam có giành được giải thưởng ASEAN khoa học hay không, mà là chúng ta có dám coi sức khỏe tâm thần là một ưu tiên chiến lược, nơi các nữ nhà khoa học như Hà Thị Thanh Hương được trao điều kiện để biến những mô hình AI thành dịch vụ y tế thường ngày cho cộng đồng.
