Mốc vận hành sau gần một thập kỷ chờ đợi
Cống ngăn triều là công trình có cửa van điều tiết dòng nước tại sông, kênh và rạch, đóng khi triều dâng để hạn chế nước tràn vào đô thị, rồi mở khi điều kiện cho phép để hỗ trợ tiêu thoát. Sáu cống lớn của dự án chống ngập TP.HCM dự kiến vận hành vào ngày 30-11-2026, một cột mốc đáng kể sau gần 10 năm triển khai kể từ năm 2016. Chiều 14-11, Giám đốc Sở Tài chính TP.HCM Hoàng Vũ Thảnh cùng đại diện các đơn vị liên quan kiểm tra thực địa, rà soát tiến độ và tháo gỡ vướng mắc trước khi công trình đi vào khai thác. Theo chủ đầu tư, cả sáu cống đã hoàn thành, nhưng hoàn tất xây dựng chưa đồng nghĩa với việc mọi thủ tục và phương án vận hành đã sẵn sàng. Thành phố cần chuyển trọng tâm từ hoàn thành công trình sang bảo đảm hệ thống hoạt động ăn khớp.
Dự án khởi công năm 2016, có tổng mức đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng và gồm sáu cống lớn tại Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định, cùng hai cống nhỏ Cầu Kinh và Bà Bướm. Quy mô lớn khiến mốc vận hành có ý nghĩa, nhưng cũng làm tăng yêu cầu giải quyết dứt điểm các khâu bàn giao, hợp đồng và thủ tục liên quan. Các đơn vị được yêu cầu hoàn tất hồ sơ phương án giá đất cho ba lô đất trước ngày 25-11, hướng đến trình hoàn tất chậm nhất ngày 10-12.

Lợi ích rộng, nhưng không phải mọi điểm ngập đều do triều
Dự án được kỳ vọng kiểm soát ngập do triều trên diện tích khoảng 570 km², góp phần bảo vệ khoảng 6,5 triệu người dân. Nguyên lý vận hành là đóng cửa van khi mực triều bên ngoài dâng cao, ngăn nước xâm nhập vào mạng lưới sông, kênh, rạch bên trong; khi mực nước bên ngoài hạ thấp, cửa van có thể mở để hỗ trợ thoát nước. Đây là lợi ích đáng kể ở những khu vực chịu ảnh hưởng của triều cường và áp lực nước trên các tuyến kênh chính. Tuy nhiên, kỳ vọng ấy cần được diễn giải đúng: kiểm soát triều không đồng nghĩa với chấm dứt ngập đô thị. Một tuyến đường ngập sau mưa lớn không nhất thiết do triều; cống nhỏ hoặc xuống cấp, kênh rạch bị thu hẹp, nền thấp và mưa vượt khả năng tiếp nhận đều có thể khiến nước ứ lại.
Điểm then chốt là năng lực thoát nước TP.HCM phía trong khu vực được bảo vệ. Hệ thống hiện hữu được thiết kế theo chu kỳ lặp lại ba năm, tương ứng lượng mưa 85,36 mm trong ba giờ và mực triều +1,32 m. Khi mưa lớn trùng triều cường, cửa van phải đóng để ngăn nước bên ngoài, nhưng nước mưa bên trong vẫn cần được thu gom và đưa đi qua cống, kênh dẫn, hồ điều tiết hoặc bơm. Nếu các hạng mục này thiếu năng lực, nước vẫn có thể ngập đường dù cống lớn vận hành đúng quy trình. Vì vậy, đánh giá hiệu quả không thể chỉ nhìn vào số cửa van đã đóng mở; cần đo xem nước trong khu dân cư thoát nhanh đến đâu.

Khép kín tuyến bảo vệ và phối hợp vận hành
Một công trình ngăn triều chỉ bảo vệ được khu vực nếu tuyến đê, kè và các điểm nối tạo thành một ranh giới liên tục. Trước thời điểm dự kiến đưa dự án vào khai thác, nhà đầu tư kiến nghị xử lý 19 vị trí kè thấp chưa khép kín; nếu còn điểm yếu, nước triều vẫn có thể tràn vào trong khi các cống lớn đóng. Đây không phải việc phụ sau khi xây xong, mà là điều kiện để các cống phát huy đúng chức năng. Thành phố cũng cần phối hợp đơn vị quản lý cống với hệ thống thoát nước, trạm bơm, cửa xả và đơn vị quản lý kênh rạch. Dữ liệu mực nước phải được cập nhật thường xuyên, quy trình đóng mở cần phù hợp với mưa và thủy văn, còn trách nhiệm xử lý sự cố phải được xác định rõ.
Bài toán vì thế không dừng ở ngày 30-11. Việc chuyển từ thi công sang vận hành đòi hỏi phối hợp đồng bộ trong nhiều tình huống, nhất là khi mưa lớn đồng thời với triều cường. Nếu chỉ ngăn nước ngoài sông mà không có lối thoát đủ sức cho nước mưa bên trong, lợi ích sẽ bị giới hạn. Song song với công trình này, TP.HCM đặt kế hoạch triển khai 87 dự án chống ngập giai đoạn 2026–2030, với tổng vốn dự kiến hơn 142.000 tỷ đồng. Đây là dấu hiệu cho thấy sáu cống là một phần của bài toán rộng hơn, không phải giải pháp thay thế cho mạng lưới tiêu thoát, hồ điều tiết và các hạng mục chống ngập khác.

Cột mốc cần được chứng minh bằng kết quả giảm ngập
Mốc vận hành cuối tháng 11 là bước tiến cần thiết sau gần 10 năm triển khai, nhưng người dân sẽ đánh giá dự án bằng những gì xảy ra trên đường phố sau mưa và trong các đợt triều cao. Sáu cống có thể giảm nước triều xâm nhập và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hệ thống thoát nước, song hiệu quả còn tùy thuộc vào khả năng tiêu thoát bên trong, tuyến bảo vệ có khép kín hay không và các đơn vị có vận hành phối hợp hay không. Thành phố nên theo dõi, công bố kết quả thực tế qua những đợt mưa và triều, đồng thời xử lý các điểm nghẽn trong mạng lưới thoát nước. Chỉ khi các khâu này cùng hoạt động, dự án chống ngập mới chuyển được kỳ vọng bảo vệ 6,5 triệu người thành mức giảm ngập người dân cảm nhận được.






