Nhiều đề cử xuất sắc khiến lựa chọn kéo dài
Giải thưởng VinFuture là giải thưởng khoa học tôn vinh những công trình có đóng góp tri thức thực chất và khả năng tạo tác động tích cực cho con người, hành tinh. VinFuture 2026 đang tiến gần đến thời điểm công bố các chủ nhân, nhưng theo GS. Daniela Rus, thành viên Hội đồng Giải thưởng từ năm 2025, quá trình lựa chọn đã kéo dài nhiều tháng vì có quá nhiều nhà khoa học và công trình xứng đáng được ghi nhận.
Độ dài của quá trình không nên được hiểu là sự chần chừ thiếu tiêu chí. Rus cho biết Hội đồng đặt ra hai câu hỏi với từng đề cử: công trình đóng góp gì cho khoa học và tri thức, và đóng góp ấy có thể tạo tác động tích cực, rộng lớn đến đâu. Chính sự kết hợp giữa thẩm định chuyên môn và cân nhắc hệ quả thực tế khiến việc chọn ra những công trình tiêu biểu khó hơn một cuộc đua về danh tiếng.
Theo Rus, công chúng có thể kỳ vọng các công trình được vinh danh sẽ thể hiện tiến bộ khoa học thực chất, đồng thời đã tạo ra hoặc có tiềm năng tạo tác động lớn đối với con người và hành tinh. Đây là khung đánh giá bà chia sẻ, không phải lời hé lộ danh sách người thắng giải.
Đồng thuận đòi hỏi lắng nghe khác biệt
Một hội đồng gồm chuyên gia từ nhiều lĩnh vực khó có thể đi đến quyết định tốt nếu chỉ dựa vào một thước đo chuyên ngành. Rus đánh giá cao cách GS. Richard Henry Friend, Chủ tịch Hội đồng, điều phối thảo luận: ông tạo điều kiện để các quan điểm khác nhau được nêu ra, lắng nghe và xem xét thấu đáo, đồng thời không tham gia biểu quyết. Mục tiêu là tìm sự đồng thuận mà mọi thành viên có thể ủng hộ.
Cách làm đó cho thấy sự đa dạng chuyên môn không phải trở ngại cần gạt bỏ, mà là một phần của quá trình đánh giá. Với những công trình có ảnh hưởng vượt khỏi một ngành hẹp, phản biện từ các góc nhìn khác nhau có thể giúp Hội đồng nhìn rõ cả giá trị khoa học lẫn giới hạn và hệ quả ứng dụng. Rus nói bà trân trọng cơ hội làm việc cùng các đồng nghiệp giàu kinh nghiệm, cũng như tinh thần trách nhiệm và sự cân nhắc kỹ lưỡng trong quá trình này.
Vì thế, thời gian xét chọn kéo dài có thể được nhìn như cái giá của một quyết định cần được giải trình bằng chất lượng và tác động, thay vì chọn nhanh một đề cử nổi bật nhất trên bề mặt.
Kỳ vọng về khoa học bền vững, không phải danh sách AI
Khi được hỏi về những công trình sẽ được vinh danh, Rus chỉ chia sẻ định hướng rộng: VinFuture năm nay hướng sự chú ý đến các nhà khoa học tìm giải pháp cho một tương lai bền vững, nơi phát triển và thịnh vượng của nhân loại không đánh đổi sức khỏe hành tinh. Tư liệu không nêu tên công trình AI cụ thể hay danh sách người nhận giải; vì vậy, không có cơ sở để suy đoán rằng một nghiên cứu AI nhất định sẽ được trao thưởng.
Góc nhìn của Rus về các thách thức khoa học hiện nay có liên quan đến AI và robot, nhưng không phải dự báo kết quả giải. Bà nêu hiệu quả năng lượng như một vấn đề đáng quan tâm: hệ thống máy tính có thể cần nhiều năng lượng để thực hiện tác vụ phức tạp, trong khi cơ thể sống vận hành tiết kiệm hơn. Tiến bộ về pin, theo bà, có thể giúp thu hẹp khoảng cách, tạo ra hệ thống kỹ thuật mạnh hơn và giảm tác động môi trường.
Điều đó mở ra một tiêu chuẩn đáng suy ngẫm cho kỳ vọng quanh công trình AI: năng lực công nghệ quan trọng, nhưng không thể tách khỏi câu hỏi về năng lượng, môi trường và lợi ích xã hội. Những nghiên cứu về mối liên hệ giữa hệ thống tự nhiên, sức khỏe môi trường và đời sống con người cũng nhắc rằng tiến bộ không chỉ là tạo công nghệ mạnh hơn, mà còn là hiểu và bảo vệ thế giới đang sống.
Tiêu chí quan trọng hơn những dự đoán
Điểm đáng chú ý từ chia sẻ của Daniela Rus không phải một manh mối để đoán tên người thắng, mà là cách Hội đồng cân nhắc giá trị của khoa học. Nhiều đề cử xứng đáng khiến quyết định mất nhiều tháng; các tiêu chí được bà nêu đặt trọng tâm đồng thời vào đóng góp tri thức và khả năng đem lại tác động tích cực rộng lớn.
Khi các chủ nhân giải thưởng VinFuture được công bố, công chúng sẽ có thể đối chiếu kết quả với định hướng mà Rus đã chia sẻ: những công trình được vinh danh cần góp phần thúc đẩy thịnh vượng nhưng cũng hướng đến tương lai bền vững cho hành tinh. Cho đến lúc đó, cách đọc thận trọng nhất là ghi nhận những nguyên tắc tuyển chọn và các thách thức khoa học được nêu, thay vì gán trước một công trình AI cụ thể cho danh sách chiến thắng.
