Có mạng chưa có nghĩa là dùng được dịch vụ số
Khoảng cách số là khoảng cách giữa khả năng kết nối internet với năng lực tiếp cận, hiểu và sử dụng công nghệ để giải quyết nhu cầu hằng ngày. Vì thế, đưa sóng đến một bản làng mới chỉ hoàn thành bước đầu; người dân còn cần thiết bị phù hợp, kỹ năng và sự hỗ trợ để tham gia môi trường số an toàn, chủ động. Ở bản Tùng Hương, xã Tam Quang, Nghệ An, 311 hộ với 1.425 nhân khẩu sống cách trung tâm xã khoảng 20 km; khoảng 20% người dân không biết chữ. Tỷ lệ người có điện thoại thông minh và biết dùng tiện ích số mới vào khoảng 50%. Với người khó đọc, một ứng dụng đòi hỏi phải nhận diện biểu tượng, hiểu nội dung và làm đúng từng bước. Bởi vậy, dịch vụ đã đưa lên mạng vẫn có thể nằm ngoài tầm với nếu không có người hướng dẫn trực tiếp.
Thiết bị và kỹ năng là hai nút thắt đi cùng nhau
Thiếu thiết bị thông minh khiến việc luyện tập bị giới hạn; thiếu kỹ năng số lại biến chiếc điện thoại sẵn có thành công cụ chủ yếu để nghe gọi. Hai rào cản này thường cộng hưởng với khó khăn kinh tế, trình độ học vấn và khoảng cách đến trung tâm dịch vụ. Vì vậy, không thể đánh giá mức độ chuyển đổi số chỉ bằng độ phủ sóng hay số ứng dụng được cài đặt. Hỗ trợ thiết thực cần bắt đầu từ những việc người dân cần làm: mở và sử dụng VNeID, tạo tài khoản, nộp hồ sơ trực tuyến, tra cứu tiến độ giải quyết thủ tục, thanh toán không tiền mặt và nhận diện lừa đảo. Đây không phải danh sách thao tác để làm một lần cho xong. Người dân cần được thực hành nhiều lần, tự làm từng bước và biết cách tìm trợ giúp khi gặp lỗi. Mục tiêu nên là năng lực sử dụng độc lập, không phải số lượt cài ứng dụng.
Tổ công nghệ số đưa hướng dẫn đến tận nơi
Các tổ công nghệ số cộng đồng có thể thu hẹp khoảng cách giữa có mạng và thực sự dùng được dịch vụ bằng cách đưa hỗ trợ đến gần người dân: tại nhà, điểm sinh hoạt thôn bản hoặc những buổi học lưu động. Ở Sơn Lâm, 14 tổ được thành lập, gồm một tổ cấp xã và 13 tổ tại các bản. Họ hướng dẫn cài đặt, sử dụng ứng dụng, truy cập internet, làm thủ tục trực tuyến và nhận biết nguy cơ trên mạng. Tại Hòa Tiến, 15 tổ với hơn 150 thành viên phụ trách 15 thôn, triển khai mô hình “Gia đình số” và chương trình “Mỗi tuần một kỹ năng số”. Năm 2026, xã thí điểm mô hình “Công dân số” tại 260 hộ, hướng tới mỗi hộ có một người thành thạo năm kỹ năng cơ bản. Cách làm này đáng chú ý vì biến việc học thành hỗ trợ thường xuyên trong gia đình và cộng đồng, thay vì một buổi phổ biến khó nhớ.
Hỗ trợ phải giúp người dân tự làm được
Đi từng ngõ, gõ từng nhà có giá trị khi người hướng dẫn không chỉ hoàn tất thủ tục thay người dân mà còn giải thích để họ có thể tự làm lần sau. Với người cao tuổi, người ít chữ hoặc đi lại khó khăn, hỗ trợ tại nhà giúp gỡ đồng thời rào cản kỹ năng và khả năng tiếp cận. Với hộ kinh doanh, hướng dẫn nên gắn với công việc cụ thể như thanh toán, quản lý bán hàng hay giới thiệu sản phẩm trực tuyến. Quy mô tổ chức cũng cho thấy đây không phải việc phụ của chuyển đổi số: đến tháng 10/2026, Đà Nẵng có 1.491 tổ tại 1.491 thôn, tổ dân phố, với 11.385 thành viên. Hòa Khánh kiện toàn 52 tổ với 260 thành viên từ tháng 7/2026. Theo kế hoạch, Hòa Tiến phấn đấu đến cuối năm 2026 có trên 90% hộ kinh doanh được tuyên truyền, đánh giá mức độ chuyển đổi số và hơn 70% đăng ký, sử dụng nền tảng phù hợp.
Kết nối internet mở cánh cửa, nhưng không thể thay thế thiết bị, kỹ năng và sự đồng hành tại chỗ. Muốn người dân bước qua cánh cửa ấy, chính quyền cần duy trì hướng dẫn thường xuyên, phối hợp với nhà trường, đoàn thể và người am hiểu công nghệ; đồng thời lắng nghe nhu cầu thực tế thay vì áp dụng một cách làm cho mọi nơi. Thành công không nằm ở việc người dân có tài khoản, mà ở chỗ họ có thể tự dùng dịch vụ an toàn và có ích. Đó mới là cách thu hẹp khoảng cách số một cách bền vững.
