Lấy lợi ích của trẻ làm chuẩn cho mọi quyết định
Luật Nuôi con nuôi là khuôn khổ pháp lý điều chỉnh việc xác lập quan hệ cha mẹ nuôi, con nuôi và bảo đảm trẻ được chăm sóc trong môi trường phù hợp, an toàn. Chiều 2/11, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án sửa đổi luật nuôi con, với trọng tâm được nhiều đại biểu nhấn mạnh là lợi ích tốt nhất của trẻ. Đây không nên chỉ là một tuyên bố nguyên tắc: mỗi quyết định giao nhận phải chứng minh được vì sao phương án đó phù hợp với hoàn cảnh và nhu cầu của chính đứa trẻ. Nuôi con nuôi có ý nghĩa nhân văn khi mở ra một mái ấm thay thế cho trẻ không thể sống cùng gia đình gốc. Nhưng tính nhân văn ấy chỉ đáng tin khi đi cùng việc thẩm tra thực chất và trách nhiệm bảo vệ xuyên suốt. Một thủ tục hoàn tất nhanh không thể được xem là thành công nếu tiếng nói, sự an toàn hay tương lai của trẻ bị đặt sau sự thuận tiện của người lớn.
Chặn đường dây lợi dụng ngay từ khâu đầu
Đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị bổ sung lệnh cấm lợi dụng việc cho, nhận con nuôi để tuyển mộ, chuyển giao, tiếp nhận, vận chuyển hoặc đưa trẻ đi nhằm mua bán người, bóc lột hay lấy mô, bộ phận cơ thể; đồng thời cấm gắn việc nhận nuôi với yêu cầu hiến, lấy, ghép mô trái phép. Cách liệt kê toàn bộ chuỗi hành vi là cần thiết: nếu luật chỉ tập trung vào thời điểm ký giấy tờ hoặc giao trẻ, các khâu trước đó — dụ dỗ, dịch chuyển khỏi nơi cư trú, bàn giao qua trung gian — có thể lọt khỏi tầm kiểm soát. Đại biểu cảnh báo không thể để thủ tục nhân văn thành cánh cửa cho mua bán, chuyển giao hay lạm dụng trẻ em. Phòng ngừa vì thế phải bắt đầu trước khi trẻ bị giao nhận hoặc rời địa bàn quen thuộc, thay vì chờ hậu quả xuất hiện rồi mới xử lý. Đây là một trọng tâm thực chất của bảo vệ trẻ em, không phải thủ tục bổ sung cho đủ.
Hồ sơ phải giải thích được vì sao chọn phương án nhận nuôi
Điểm đáng theo dõi khi dự luật được xem xét tiếp là đề xuất lập hồ sơ đánh giá riêng cho từng trẻ: hoàn cảnh, nhu cầu, ý kiến của trẻ, việc xác minh người thân, hỗ trợ dành cho gia đình gốc, các phương án chăm sóc đã cân nhắc và lý do chọn nhận nuôi. Với trường hợp có yếu tố nước ngoài, hồ sơ cần ghi nhận kết quả và thời hạn tìm kiếm gia đình phù hợp trong nước trước khi tính đến phương án ở nước ngoài. Đại biểu cũng đề nghị người từng bị kết án về mua bán người hoặc mua bán, chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể không được nhận con nuôi; việc thẩm tra cần xét cả hai người trong cặp vợ chồng và người trực tiếp tham gia chăm sóc trẻ. Với phụ huynh và người quan tâm, đây là những điều khoản cần đọc kỹ: chúng quyết định việc xác minh có thực chất hay chỉ dừng ở giấy tờ, và liệu tiếng nói của trẻ có được ghi nhận bằng cách trẻ hiểu được hay không.
Bảo vệ không dừng lại sau khi quyết định được ban hành
Một cơ chế an toàn phải tính cả thời điểm quan hệ nuôi con nuôi gặp trục trặc. Đại biểu đề nghị phân biệt việc hủy bỏ, thu hồi quyết định khi sai phạm làm ảnh hưởng tính hợp pháp ban đầu với chấm dứt quan hệ đã được xác lập hợp pháp nhưng cha mẹ nuôi về sau bạo hành, bóc lột hoặc ngược đãi trẻ. Nếu phải thu hồi, trẻ cần được chuyển đến nơi an toàn, có người chăm sóc và hỗ trợ tâm lý; lỗi của người lớn hay cơ quan xử lý hồ sơ không thể trở thành gánh nặng cho trẻ. Dự luật cũng cần làm rõ đầu mối và phối hợp bảo vệ trẻ được nhận nuôi ở nước ngoài khi có dấu hiệu bị xâm hại, bỏ mặc. Với trường hợp cha dượng, mẹ kế nhận con riêng làm con nuôi, cần xem xét hệ quả đối với quyền thăm nom của cha mẹ ruột theo lợi ích của trẻ. Kết luận nên rõ ràng: sửa đổi chỉ có ý nghĩa khi luật ngăn được nguy cơ từ sớm, bảo vệ trẻ trong suốt quá trình và có phương án an toàn khi việc nuôi dưỡng thất bại.
