Lợi ích của trẻ phải dẫn dắt mọi quy định
Luật Nuôi con nuôi là khuôn khổ pháp lý điều chỉnh việc tiếp nhận, chăm sóc và bảo vệ trẻ trong gia đình thay thế, với mục tiêu bảo đảm quyền và lợi ích của trẻ trong suốt quá trình đó. Chiều 2/11, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Nuôi con nuôi sửa đổi; Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cũng giải trình, làm rõ một số ý kiến của đại biểu. Đại biểu Cà Thị Thắm tán thành việc sửa luật để hoàn thiện cơ sở pháp lý, bảo đảm tốt hơn quyền trẻ em và nhấn mạnh lợi ích tốt nhất của trẻ phải là trung tâm chính sách. Đây là thước đo đúng: thủ tục không thể chỉ thuận tiện cho người lớn hay cơ quan xử lý, mà phải giúp mỗi trẻ có cơ hội sống an toàn trong môi trường gia đình phù hợp. Thực tiễn có những trẻ không thể sống cùng cha mẹ vì lý do an toàn, hoặc cần chăm sóc thay thế lâu dài sau thiên tai, thảm họa.
Lắng nghe trẻ, rồi mới quyết định
Một điểm sửa đổi đáng chú ý là hạ độ tuổi phải có sự đồng ý của trẻ từ đủ 9 xuống còn 7 tuổi. Đại biểu Cà Thị Thắm đồng tình với việc xem xét ý kiến, nguyện vọng, tình cảm và thái độ của trẻ, nhưng yêu cầu làm rõ cách lấy ý kiến để trẻ được giải thích đầy đủ, tự nguyện bày tỏ, không chịu áp lực. Hạ tuổi mà không đổi cách hỏi sẽ chỉ tạo ra sự đồng ý trên giấy. Với trẻ 7 tuổi, nhất là trẻ ở vùng dân tộc thiểu số và miền núi, việc đánh giá cần phù hợp với độ tuổi, mức độ trưởng thành và ngôn ngữ của trẻ. Tiếng nói ấy phải được tôn trọng thực chất, không phải một thủ tục để hợp thức hóa quyết định người lớn đã chọn. Bảo vệ quyền trẻ em cũng đòi hỏi trách nhiệm sau khi giao nhận: phải có đầu mối tiếp nhận thông tin, phối hợp giữa các cơ quan và biện pháp can thiệp kịp thời nếu trẻ bị ngược đãi, thiếu chăm sóc hoặc khó hòa nhập.
Phòng ngừa rủi ro, không quy chụp gia đình
Nhận con nuôi nhằm mở ra mái ấm cho trẻ; không thể để thủ tục nhân văn ấy bị lợi dụng cho mua bán, bóc lột hay hành vi xâm hại. Nhưng kiểm soát hiệu quả không có nghĩa là nhìn mọi gia đình như một nguy cơ. Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cảnh báo hậu quả với trẻ có thể không khắc phục được, đồng thời nhấn mạnh không nên suy diễn rằng mọi trường hợp nhận con nuôi đều có nguy cơ bị lợi dụng. Vì vậy, các chốt kiểm soát nên tập trung vào dấu hiệu bất thường như hồ sơ thiếu nhất quán, môi giới thúc ép, tiền bạc không minh bạch, yêu cầu đưa trẻ đi gấp hoặc điều kiện liên quan đến can thiệp y tế. Khi có dấu hiệu, cơ quan chức năng cần tạm dừng giao nhận để xác minh và bảo đảm an toàn cho trẻ, thay vì đặt thêm giấy tờ cho tất cả gia đình. Nếu quyết định nuôi con nuôi bị hủy, trẻ phải có nơi ở an toàn, người chăm sóc và hỗ trợ tâm lý, không bị bỏ vào khoảng trống chăm sóc.
Thủ tục gọn hơn, trách nhiệm rõ hơn
Một luật bảo vệ trẻ tốt không nên buộc gia đình nộp đi nộp lại giấy tờ mà cơ quan nhà nước đã có thể kiểm tra. Đại biểu Sùng A Lềnh đề nghị liên thông điện tử giữa cơ quan hộ tịch, công an, cơ sở trợ giúp xã hội và các đơn vị liên quan, khai thác dữ liệu dân cư và định danh điện tử để xác minh nhân thân, điều kiện của các bên. Cách làm này vừa giảm phiền hà vừa hỗ trợ phát hiện giấy tờ giả, hành vi trục lợi; đại biểu Nguyễn Vũ Trung cũng đề nghị dùng hồ sơ điện tử và dữ liệu sẵn có, tập trung xác minh vào trường hợp có rủi ro. Dự thảo còn cần giữ yêu cầu tối thiểu về năng lực chăm sóc ngay cả khi người nhận là thân thích, đồng thời làm rõ trách nhiệm theo dõi, hỗ trợ trẻ sau khi về gia đình mới. Bộ Tư pháp cho biết sẽ tiếp tục rà soát khả năng tiếp cận các hình thức chăm sóc thay thế, cơ chế kiểm soát chi phí và những nội dung về thẩm quyền, phối hợp hồ sơ.
Kết luận lại, Luật Nuôi con nuôi sửa đổi chỉ đạt mục tiêu khi cân bằng được hai việc: mở lối cho trẻ cần một gia đình và ngăn chặn kịp thời hành vi gây hại. Phòng ngừa phải đủ chặt, nhưng có trọng điểm; thủ tục phải thuận tiện, nhưng không đánh đổi an toàn. Đặt lợi ích trẻ em làm trung tâm nghĩa là lắng nghe trẻ, hỗ trợ trẻ sau giao nhận và bảo đảm các em không phải gánh hậu quả từ sai phạm của người lớn.
