Giám sát phải đi từ nguồn thực phẩm đến khay ăn
Giám sát an toàn bếp ăn trường học là hoạt động kiểm tra liên tục từ nguồn gốc nguyên liệu, tiếp nhận và chế biến đến lưu mẫu, chia suất, nhằm phát hiện nguy cơ trước khi thức ăn đến với học sinh. Đây không thể chỉ là việc đối chiếu giấy tờ theo đợt: hiệu quả phụ thuộc vào kiểm soát thực tế tại bếp và trách nhiệm của nhà trường, nhà cung cấp lẫn chính quyền địa phương. Tại xã Tủa Sín Chải, ban liên ngành về an toàn thực phẩm tăng tuyên truyền, vận động cơ sở ký cam kết, đồng thời chỉ đạo và kiểm tra hoạt động kinh doanh, chế biến, nấu ăn học đường từ đầu năm. Địa bàn có 56 cơ sở liên quan đến sản xuất, kinh doanh thực phẩm, gồm 42 cơ sở kinh doanh, 4 cơ sở dịch vụ ăn uống và 10 bếp tập thể. Đoàn kiểm tra làm việc tại trường bán trú, xem điều kiện thực hành và hồ sơ; nhìn chung các đơn vị được ghi nhận chấp hành quy định và lưu giấy tờ khá đầy đủ.
Điểm đáng chú ý là đoàn không chỉ nhắc việc tuân thủ mà còn hướng dẫn trường hoàn thiện thủ tục, hợp đồng mua thực phẩm và làm rõ trách nhiệm kiểm soát suất ăn, xử lý vi phạm. Cách làm này có giá trị hơn một đợt kiểm tra hình thức, miễn là yêu cầu khắc phục được theo dõi đến cùng. Sau buổi làm việc, lãnh đạo ngành y tế đề nghị địa phương tiếp tục tuyên truyền, kiểm tra, giám sát và kịp thời chấn chỉnh vi phạm.
Rà soát diện rộng hé lộ những mắt xích còn yếu
Bức tranh rà soát cho thấy nỗ lực bảo đảm bữa ăn học đường đã thành nền nếp ở nhiều trường, nhưng không thể lấy tỷ lệ làm đúng quy trình để mặc định mọi rủi ro đã được xử lý. Báo cáo tại một tỉnh ghi nhận 223 cơ sở giáo dục thuộc phạm vi quản lý, trong đó 220 cơ sở tổ chức ăn cho học sinh. Phần lớn trường đầu tư bếp, thực hiện kiểm thực ba bước và lưu mẫu thức ăn; nhân viên quản lý cùng người trực tiếp chế biến được khám sức khỏe định kỳ và tập huấn an toàn thực phẩm.
Những thiếu sót lại nằm ở các điểm dễ bị bỏ qua: hồ sơ chứng minh nguồn gốc thực phẩm tươi và giấy kiểm dịch thú y chưa đầy đủ; một số bếp tại điểm trường xuống cấp, ẩm mốc, thoát nước kém; có nơi vẫn dùng nước giếng chưa được kiểm nghiệm. Sau sáp nhập trường, thức ăn chín còn được chuyển đến điểm lẻ bằng phương tiện thô sơ, thiếu thiết bị bảo quản chuyên dụng, làm tăng nguy cơ nhiễm bẩn và vi sinh vật phát triển. Vì thế, kiểm tra căng tin cần đi sâu vào chuỗi cung ứng và vận chuyển, không dừng ở khu bếp chính. Ngành y tế cũng kiến nghị xem xét kinh phí nâng cấp bếp và nguồn nước sạch cho trường ở vùng ven biển, miền núi.
Mô hình thí điểm cho thấy tập huấn có thể thay đổi thực hành
Kết quả tại Huế cho thấy giám sát có thể tạo chuyển biến khi được gắn với đào tạo và cải thiện điều kiện bếp, thay vì chỉ yêu cầu trường khắc phục sau mỗi lần kiểm tra. Sau ba năm triển khai mô hình căng tin trường học an toàn thực phẩm tại 11 trường tiểu học, tỷ lệ người chế biến đạt yêu cầu về kiến thức an toàn thực phẩm tăng từ 43,08% lên 95,42%; cả 11 trường tham gia cũng đáp ứng tiêu chí về nền và hệ thống thoát nước.
Đây là cơ sở đáng chú ý cho hội nghị đánh giá mô hình thí điểm: kết quả không chỉ nằm ở nhận thức, mà còn ở hạ tầng và năng lực phòng ngừa. Tuy vậy, một mô hình tốt chỉ có ý nghĩa khi duy trì được sau giai đoạn thí điểm và được áp dụng phù hợp với điều kiện từng trường. Khi hàng nghìn suất ăn được chuẩn bị mỗi ngày, kiểm soát từ chọn nguyên liệu, chế biến, chia suất đến lưu mẫu là việc bảo vệ sức khỏe thiết thực. Mục tiêu cuối cùng không phải đạt thành tích kiểm tra, mà là giúp người trực tiếp làm bếp đủ kiến thức để phát hiện sai sót trước khi bữa ăn được phục vụ.
Cấp xã, phường đang đưa việc theo dõi sát về từng trường
Nhiều địa phương đang tổ chức giám sát tại các trường có ăn bán trú, với nội dung kiểm tra bao trùm hồ sơ nhà cung cấp, xuất xứ nguyên liệu, tiếp nhận, bảo quản, chế biến, phân phối, lưu mẫu, thiết bị và nguồn nước. Hội đồng nhân dân xã Hồ Tràm vừa hoàn thành đợt giám sát chuyên đề tại Trường tiểu học Phước Bửu, Trường mầm non Hoa Sen và Trường mầm non Phước Thuận; đoàn ghi nhận các thực hành tốt nhưng cũng yêu cầu rà soát giấy tờ nhà cung cấp, vệ sinh phương tiện vận chuyển và cân nhắc cách để phụ huynh hiểu rõ hơn về việc tổ chức bữa ăn.
Trước đó, đoàn phường Tam Thắng kiểm tra hoạt động bán trú tại một số trường; phường Long Hương cũng giám sát việc chấp hành quy định tại Trường tiểu học Long Hương. Đây là hướng đi hợp lý vì chính quyền cơ sở có thể nhìn thấy điều kiện vận hành cụ thể, nhưng việc kiểm tra chỉ tạo niềm tin nếu phát hiện được chuyển thành sửa chữa, bổ sung hồ sơ và đào tạo. Các kiến nghị về cơ sở vật chất, chuyên môn được tổng hợp để báo cáo và đề xuất cấp có thẩm quyền xem xét. Muốn giám sát thực phẩm có sức nặng, địa phương cần duy trì theo dõi sau kiểm tra; nhà trường cần công khai, còn phụ huynh nên có kênh trao đổi rõ ràng.
Kiểm tra thường xuyên mới bảo vệ được bữa ăn
Các đợt kiểm tra, rà soát quy mô lớn, mô hình thí điểm và giám sát cấp xã, phường đang bổ sung cho nhau: cấp quản lý nhìn ra rủi ro hệ thống, còn đoàn tại địa bàn có thể soi quy trình ở từng trường. Nhưng số lần kiểm tra tự nó không bảo đảm an toàn. Điều quyết định là hồ sơ nguồn gốc có được xác minh, vận chuyển có đúng điều kiện, thiếu sót có được sửa và việc khắc phục có được kiểm tra lại hay không. Vì vậy, quy trình nên kết hợp kiểm tra bất ngờ với hướng dẫn chuyên môn, đầu tư hạ tầng và theo dõi liên tục, đồng thời tạo điều kiện để phụ huynh nắm được cách tổ chức bữa ăn. Khi các mắt xích này được duy trì thay vì chỉ hoàn thành giấy tờ, an toàn bếp ăn mới trở thành thực chất và bữa ăn học đường mới đáng tin cậy.
