Thu học đường: từ nỗi ám ảnh đầu năm đến yêu cầu phải minh bạch
Thu học đường là toàn bộ các khoản tiền mà nhà trường công lập thu từ phụ huynh và học sinh ngoài học phí chính khóa, bao gồm dịch vụ bán trú, hoạt động ngoại khóa, chăm sóc, nuôi dưỡng, cơ sở vật chất và các khoản xã hội hóa, vốn lâu nay thường gây tranh cãi vì nguy cơ lạm thu, thiếu minh bạch và gánh nặng tài chính cho gia đình. Những năm gần đây, cụm từ lạm thu học phí không còn xa lạ, khi mỗi đầu năm học, danh sách các khoản phải đóng kéo dài khiến nhiều phụ huynh choáng váng. Vì vậy, xu hướng kiểm soát khoản thu trường học và minh bạch chi phí giáo dục đang trở thành yêu cầu cấp bách hơn là một lựa chọn chính sách.
Huế đặt mức trần, hoàn tiền dư: bước tiến lớn nhưng chưa đủ
TP Huế đã phát đi tín hiệu mạnh mẽ: thu gì, bao nhiêu, dùng vào việc gì phải được xác định rõ bằng quyết định hành chính. Quyết định 84 của UBND TP Huế quy định danh mục, mức trần và cơ chế quản lý các khoản thu dịch vụ hỗ trợ hoạt động giáo dục trong cơ sở công lập, có hiệu lực từ ngày 3/9. Tiền ăn bán trú được khống chế tối đa từ 20.000–35.000 đồng/ngày/học sinh; dịch vụ nấu ăn, chăm sóc bán trú tối đa 350.000 đồng/tháng với mầm non và 250.000 đồng/tháng với tiểu học. Đây là bước quan trọng trong quy định thu học đường nhằm hạn chế lạm thu học phí, bởi các trường không được thu ngoài danh mục, không được vượt quá mức trần và không bắt buộc phải thu đủ tất cả các khoản trong danh sách. Quan trọng hơn, cuối mỗi học kỳ và năm học, nhà trường phải quyết toán từng khoản và công khai; nếu còn tiền dư phải hoàn trả toàn bộ cho phụ huynh.
Quảng Trị siết các khoản thu, đặt lại ranh giới giữa trách nhiệm nhà trường và phụ huynh
Trong khi Huế đi vào chi tiết khung giá, Quảng Trị chọn cách làm sạch lại danh mục những khoản không được phép thu. Trước năm học 2026–2027, Sở Giáo dục và Đào tạo địa phương đang rà soát toàn bộ chế độ, chính sách và các khoản thu trong trường học, đồng thời khẳng định dứt khoát không thu tiền vệ sinh, bảo vệ trường lớp từ phụ huynh. An ninh, vệ sinh là trách nhiệm nhà trường, không thể chuyển hóa thành nghĩa vụ tài chính của phụ huynh. Với các dịch vụ trực tiếp phục vụ nhu cầu học sinh như chăm sóc, nuôi dưỡng ngày nghỉ, chương trình tăng cường, tiền ăn, tổ chức bán trú, tỉnh đang xây dựng một quyết định riêng về danh mục, mức thu và cơ chế thu, chờ thẩm định của Sở Tư pháp để trình UBND tỉnh ban hành và áp dụng từ năm học 2026–2027. Một câu nói đáng chú ý là nhấn mạnh: xã hội hóa phải tự nguyện, không được cào bằng mức đóng, không áp đặt tất cả phụ huynh cùng một khoản tiền. Đây chính là nỗ lực đặt lại bản chất "tự nguyện" trong các khoản đóng góp.
“Tự nguyện trên tinh thần bắt buộc” và lỗ hổng trách nhiệm hiệu trưởng
Dù các địa phương đã siết quy định thu học đường, điểm nóng lạm thu học phí vẫn nằm ở các khoản mang danh "tự nguyện" và hoạt động của Ban đại diện cha mẹ học sinh. Dự thảo Điều lệ mới khẳng định Ban đại diện không thuộc cơ cấu tổ chức nhà trường, không có tư cách pháp nhân, không được đặt ra khoản thu, quy định mức thu hay ép buộc đóng góp. Tuy nhiên, thực tế nhiều năm, hai chữ "tự nguyện" thường bị biến thành "tự nguyện trên tinh thần bắt buộc", với những quỹ lớp lên tới vài triệu đồng mỗi học sinh tại các trường ở Hà Nội và TP.HCM. Người viết bài nguồn lập luận rằng mọi thu chi của Ban đại diện đều diễn ra trong phạm vi nhà trường nên nếu để xảy ra biến tướng lạm thu dưới bất kỳ hình thức nào, hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm cuối cùng, bất kể lý do "cấp dưới tự ý" hay "phụ huynh tự nguyện". Nói cách khác, minh bạch chi phí giáo dục không thể chỉ dựa vào văn bản cấm đoán, mà phải đi cùng cơ chế ràng buộc trách nhiệm người đứng đầu và kiểm soát khoản thu trường học bằng giám sát thực chất.
Từ trần phí đến chế tài hiệu trưởng: cần một cuộc chơi sòng phẳng với phụ huynh
Nhìn tổng thể, Huế đang đi theo hướng quy định rõ khung giá, mức trần, nguyên tắc tự nguyện, công khai, tiết kiệm và hiệu quả trong quản lý thu chi. Quảng Trị tập trung phân định khoản nào thuộc trách nhiệm ngân sách, khoản nào thực sự cần huy động xã hội hóa, đồng thời xây dựng cơ sở pháp lý để kiểm soát từ đầu năm học. Nhưng nếu không gắn kèm chế tài với hiệu trưởng, mọi quy định thu học đường vẫn có nguy cơ bị "lách" qua các kênh tự nguyện, quỹ lớp, quỹ trường. Quan điểm trong dự thảo Điều lệ mới rất rõ: khi pháp lý được hoàn thiện và xử lý nghiêm người đứng đầu, lạm thu học đường mới có thể được giải quyết triệt để, trả lại môi trường giáo dục sự minh bạch và nhân văn. Điều phụ huynh chờ đợi không chỉ là bảng giá chính thức, mà là một cuộc chơi sòng phẳng, nơi mọi đồng tiền đóng góp đều được giải thích, công khai và có người chịu trách nhiệm nếu bị sử dụng sai mục đích.
