Tại sao những tai nạn lại tạo nên bước ngoặt trong lịch sử phát minh ảnh?
Khám phá nhiếp ảnh tình cờ là quá trình trong đó những sai sót kỹ thuật, vật liệu lỗi thời hoặc điều kiện không lý tưởng dẫn đến các hình ảnh ngoài dự tính, buộc nhiếp ảnh gia phải đọc lại ngôn ngữ ánh sáng, từ đó làm xuất hiện những kỹ thuật, thẩm mỹ và thậm chí cả phát minh mới có khả năng định nghĩa lại lịch sử phát minh ảnh. Tôi cho rằng chính những khoảnh khắc không kiểm soát này mới là động lực thầm lặng của nhiếp ảnh. Khi mọi thứ được tối ưu, chúng ta chỉ tái tạo cái đã biết; khi phải vật lộn với giới hạn sáng tạo nhiếp ảnh, chúng ta bị ép nhìn khác đi. Những phát minh quan trọng nhất thường xuất hiện không phải từ kế hoạch hoàn hảo, mà từ việc dám coi sự cố là chất liệu sáng tạo, chứ không phải rác thải trong quy trình.
Phim hết hạn: từ lỗi kỹ thuật thành chất liệu cho sự mờ ảo và cảm xúc
Phim hết hạn nhiếp ảnh từng bị xem là thứ nên vứt đi, nhưng giờ là một công cụ mỹ học mà nhiều nhiếp ảnh gia săn lùng. Khi thử nghiệm phim analog đã hết hạn trên máy ảnh lấy liền, hình ảnh thường xuất hiện với những dải màu lệch, vùng loang, hạt nhiễu dày và những mảng mờ không thể đoán trước. Những "lỗi" này phá vỡ sự hoàn hảo lạnh lùng của thiết bị số hiện đại, tạo cảm giác ký ức, mong manh và đôi khi ám ảnh. Dự án tự chụp của Cindy Konits bắt đầu chỉ vì tìm thấy vài hộp phim hết hạn ở đáy tủ studio, rồi quay máy về phía cơ thể mình. Từ đó, cô dùng ánh sáng, bóng đổ và các khoảng trống giữa phòng, hành lang, cảnh quan để cho thấy con người tan vào không gian – cơ thể như bóng ma lẫn trong những “container” của cảm xúc và hồi tưởng.
Eadweard Muybridge: giải bài toán con ngựa, vô tình mở ra điện ảnh
Thí nghiệm của Eadweard Muybridge với con ngựa Sallie Gardner thường được nhắc đến như một khoảnh khắc khoa học, nhưng nó cũng là minh chứng cho sức mạnh của giới hạn và tai nạn sáng tạo trong nhiếp ảnh. Bị ràng buộc bởi hóa chất chậm, tấm kính ướt và chuyển động quá nhanh, ông buộc phải nghĩ như một kỹ sư: dựng cả dãy máy ảnh, dùng những sợi chỉ căng ngang đường đua để cho chính con ngựa kích hoạt màn trập. Ở thời điểm mà một phơi sáng thường tính bằng giây, ông thiết kế cơ chế lò xo có thời gian phơi sáng tới khoảng 1/1.000 giây. Đó là con số gần như phi lý đối với kỹ thuật lúc bấy giờ, và "phần gây ấn tượng với đồng nghiệp ông nằm ở chỗ tấm âm bản dùng được lại tồn tại". Những khung liên tiếp chứng minh khoảnh khắc cả bốn vó đều rời mặt đất, đồng thời gieo ý tưởng: điều gì sẽ xảy ra nếu ta làm cho chuỗi ảnh tĩnh đó chuyển động trở lại?
Từ phòng thí nghiệm của Daguerre đến chiếc tủ đựng nhiệt kế bị vỡ
Lịch sử phát minh ảnh không phải câu chuyện về một thiên tài đơn độc, mà là chuỗi va chạm giữa ám ảnh, thất bại và những khoảnh khắc may rủi. Nicéphore Niépce đã tạo nên một trong những bức ảnh lâu bền đầu tiên bằng cách dùng hóa chất giữ lại ánh sáng, nhưng một tấm ảnh khi đó cần tám giờ phơi sáng trở lên. Daguerre – một hoạ sĩ sân khấu – tiếp nối quá trình, thử nghiệm hàng loạt hóa chất trong phòng thí nghiệm suốt hai năm liền. Dù miêu tả chi tiết khác nhau, nhiều câu chuyện đều xoay quanh cùng một cốt lõi: phát minh daguerreotype xuất hiện gần như tình cờ, khi ông để quên chiếc thìa bạc trên tấm kim loại phủ i-ốt trong tủ, rồi sau đó bất ngờ phát hiện hình chiếc thìa hiện trên bề mặt. Truyền thuyết kể rằng một chiếc nhiệt kế bị vỡ, hơi thủy ngân rò rỉ trong cái tủ đó đã làm bức "ảnh" của chiếc thìa được hiện lên. Quá trình mới rút thời gian phơi từ hàng giờ xuống còn tính bằng phút, biến nhiếp ảnh từ thí nghiệm thành phương pháp thực tiễn.
Chấp nhận giới hạn: vì sao thiết bị hoàn hảo không thay thế được sự bất định
Điểm chung giữa phim hết hạn, chuỗi ảnh con ngựa của Muybridge và chiếc tủ thí nghiệm của Daguerre là thái độ đối với giới hạn và sự cố. Thay vì xem chúng là trở ngại cần loại bỏ, cả ba câu chuyện đều chứng minh rằng giới hạn sáng tạo nhiếp ảnh có thể là cánh cửa mở ra thẩm mỹ mới. Thiết bị hiện đại hướng tới độ sắc nét, màu trung tính và khả năng kiểm soát tuyệt đối; trong khi đó, chất liệu lỗi thời, hóa chất không ổn định, cơ chế chụp thô sơ tạo nên các hình thái hình ảnh mà công nghệ bóng bẩy không sao mô phỏng được. Khi Konits dùng phim hết hạn để nghĩ về căn phòng như "container" của cảm xúc, khi Muybridge đẩy tấm kính và hóa chất tới ngưỡng để thu được một âm bản duy nhất dùng được, khi Daguerre vô tình kết hợp i-ốt với hơi thủy ngân, họ đều nói cùng một điều: thỉnh thoảng, cách sáng tạo tốt nhất là chấp nhận không kiểm soát toàn bộ kết quả.
