Tuyển sinh là điểm khởi đầu, không phải sứ mệnh
Trường chuyên là mô hình giáo dục dành cho học sinh có năng lực hoặc năng khiếu nổi trội, với sứ mệnh phát hiện, bồi dưỡng và tạo điều kiện để các em phát triển thành tài năng. Vì vậy, đổi mới trường chuyên không thể dừng ở việc thay cấu trúc kỳ thi; thước đo cuối cùng phải là học sinh tiến bộ ra sao sau những năm học tập tại trường.
Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa công bố dự thảo quy chế tổ chức, hoạt động trường THPT chuyên, đề xuất chuyển từ tuyển sinh theo từng môn sang ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Đề xuất này đáng được thảo luận, nhưng câu hỏi quan trọng hơn là cách tuyển sinh trường chuyên sẽ nhận diện năng lực nào và trường sẽ làm gì với năng lực ấy. Một kỳ thi không thể thay thế sứ mệnh đào tạo.
Nghị quyết 71-NQ/TW đặt yêu cầu đổi mới mô hình trường chuyên, trường năng khiếu nhằm ươm tạo nhân tài quốc gia, đồng thời mở rộng các lớp chuyên STEM/STEAM. Đó là yêu cầu thay đổi mục tiêu đào tạo và kéo theo cải tổ đồng bộ từ tuyển chọn đến chương trình, phương pháp dạy học và quản trị.

Ba khối rộng hơn, nhưng nhận diện năng lực khó hơn
Tuyển sinh theo ba khối có một điểm đáng cân nhắc: học sinh chưa phải khóa mình vào một môn chuyên quá sớm, trong khi nhà trường vẫn có thể nhận diện lĩnh vực thế mạnh. Nhiều em ở tuổi 14–15 chưa bộc lộ thành tích rõ ràng, nhất là khi thiếu điều kiện học tập phù hợp. Các em có thể cho thấy tiềm năng qua cách suy luận, đặt câu hỏi, tiếp thu điều mới hoặc tiến bộ nhanh khi được hướng dẫn đúng cách.
Nhưng đánh giá rộng hơn không mặc nhiên đồng nghĩa với phát hiện tốt hơn. Một học sinh đặc biệt giỏi Toán không nhất thiết nổi trội đồng đều ở mọi môn thuộc khối Khoa học tự nhiên; điểm chung của khối có thể che khuất năng lực rất sâu ở một lĩnh vực. Ngược lại, tuyển sinh đơn môn có ưu thế là đánh giá trực tiếp thế mạnh và giúp học sinh sớm tiếp cận đào tạo chuyên sâu. Vì thế, thiết kế đề và cách phân bổ chỉ tiêu cần giữ được cả hai mục tiêu: mở rộng cơ hội trải nghiệm mà không đánh rơi cá nhân xuất sắc.
Câu hỏi không phải khối hay môn là hình thức nào tiến bộ hơn. Câu hỏi là bài thi đo kiến thức đã ôn thuộc đến đâu, hay có thể nhận ra tư duy, khả năng học hỏi và tiềm năng chưa kịp thành tích hóa.

Điểm cao không đồng nghĩa với năng khiếu
Tuyển sinh đơn môn có thể tạo ra một nghịch lý: kỳ thi càng gắn chặt với một dạng đề, kết quả càng dễ phản ánh thời gian luyện tập thay vì chỉ ra năng khiếu học sinh. Luyện đề kéo dài có thể giúp thí sinh làm bài thành thạo, nhưng cũng có nguy cơ khiến người tuyển chọn bỏ sót những em chưa có cơ hội học đúng cách hoặc chưa bộc lộ sớm. Việc lặp lại bài tập theo khuôn còn có thể làm giảm hứng thú với chính môn học các em có khả năng.
Điểm số đo được một phần năng lực đã thể hiện, chứ không bao quát óc tò mò, khả năng tiếp thu điều mới hay sức bền sáng tạo. Năm 2023, trong 25.111 học sinh THPT chuyên, có 7.510 em chọn tám lĩnh vực STEM, chiếm 29,91%, gần mức 31,04% của nhóm học sinh chung trong bảng thống kê. Con số ấy không tự nó kết luận trường chuyên thành công hay thất bại, nhưng nhắc rằng điểm đầu vào và lựa chọn ngành về sau không thể thay thế câu hỏi học sinh đã phát triển năng lực gì.
Kỳ thi chuyên nên tạo lợi thế cho học sinh có năng lực, không biến thành một cuộc cạnh tranh đại trà giữa những em đã được luyện thi lâu năm. Nếu chỉ thay đề mà không thay cách nhìn về tài năng, hình thức tuyển sinh mới vẫn có thể tái tạo cách chọn cũ.

Môi trường học tập mới là thước đo cải cách
Trường chuyên không thể chỉ tăng tiết nâng cao và giao thêm bài khó. Giá trị của trường nằm ở khả năng tạo môi trường để tố chất nổi trội được phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển thành tài năng. Điều đó đòi hỏi thầy cô quan sát quá trình học, cho học sinh thử sức với vấn đề mở, dự án và trải nghiệm liên ngành, thay vì xem kết quả một kỳ thi là kết luận cuối cùng.
Nếu học sinh trải qua thêm giai đoạn học tập, đánh giá rồi mới được phân vào môn cụ thể, thời điểm bắt đầu đào tạo chuyên sâu có thể chậm ít nhất nửa năm, thậm chí một năm. Đây là đánh đổi cần tính đến, chứ không phải lý do để bác bỏ trải nghiệm rộng. Các môn nền tảng vẫn cần được dạy nghiêm túc ngay từ đầu; khi học sinh chọn được hướng đi, trường có thể tổ chức chuyên đề, nhóm học tập linh hoạt, dự án và học phần nâng cao.
Để phát triển nhân tài, trường chuyên cũng cần hợp tác với đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, đưa học sinh vào những dự án phù hợp, có hướng dẫn chuyên môn và điều kiện thực hành tốt hơn. Cải cách chỉ thành công khi học sinh rời trường với năng lực được đào sâu, chứ không chỉ một bảng điểm đẹp. Tuyển sinh là cửa vào; nhiệm vụ thật sự là giúp mỗi em có tố chất nổi trội tiến xa hơn.







