Một quyết định đúng hướng nhưng thiếu câu trả lời cho câu hỏi “chọn ai?”
Chỉ đạo không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã – trừ khi dùng để tuyển chọn đội tuyển dự thi cấp trên – là một chính sách giáo dục mới nhằm giảm áp lực thi cử, chống bệnh thành tích, nhưng đồng thời đặt ra hàng loạt câu hỏi thực tế về cách tuyển chọn học sinh giỏi và duy trì động lực học tập cho học sinh ở mọi bậc học.
Cốt lõi của quyết định này là ý muốn “giảm vòng, giảm thi” để thầy trò bớt chạy đua thành tích. Tuy vậy, việc dừng thi học sinh giỏi cấp trường và cấp xã đụng trực diện vào một mắt xích kỹ thuật: tuyển chọn học sinh giỏi đi thi cấp tỉnh, thành phố, quốc gia như thế nào cho công bằng, minh bạch, không cảm tính. Nhiều giáo viên thẳng thắn đặt câu hỏi, nếu vẫn giữ các kỳ thi cấp cao hơn mà bỏ lớp “lọc” ở dưới, hệ thống phát hiện và bồi dưỡng học sinh có năng lực sẽ bị đứt gãy ở đâu. Đây không còn là chuyện tổ chức thêm hay bớt một kỳ thi, mà là chuyện thiết kế lại cả đường đi của tài năng trong nhà trường phổ thông.
Giảm áp lực thi cử: Lợi cho tiểu học, nửa vời với THCS và THPT
Ở tiểu học, chính sách này gần như “không chạm” vì từ lâu bậc học này đã không tổ chức thi học sinh giỏi các cấp, nhà trường dùng các sân chơi nhẹ nhàng như “Rung chuông vàng” để khuyến khích hứng thú học tập. Tại đây, dừng thi học sinh giỏi cấp trường không hề gây xáo trộn, và đúng là giúp giáo viên, phụ huynh bớt ám ảnh giải thưởng cho trẻ quá sớm.
Nhưng bước sang THCS và THPT, bức tranh phức tạp hơn nhiều. Nhiều trường THCS vốn không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường theo nghĩa phong trào, mà dùng một kỳ thi hẹp ở cuối lớp 8 để tuyển chọn học sinh bồi dưỡng cho lớp 9. Ở THPT, nhất là trường chuyên, thi học sinh giỏi cấp trường là mắt xích quan trọng trong tuyển chọn đội tuyển thi tỉnh, rồi thi quốc gia. Khi chính sách tuyên bố “không tổ chức, trừ khi để tuyển chọn đội tuyển”, ranh giới giữa cấm và cho phép trở nên mờ: về lý thuyết giảm áp lực, nhưng trên thực tế các kỳ thi trọng yếu cho tuyển chọn vẫn phải tồn tại, chỉ thay đổi tên gọi và cách tổ chức.
Khoảng trống tuyển chọn học sinh giỏi: Nguy cơ “chọn theo cảm tính”
Điểm đáng lo nhất của việc dừng thi học sinh giỏi cấp trường là nguy cơ thay “áp lực thi cử” bằng “áp lực quan hệ”. Nếu không có một vòng thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã tương đối chuẩn hóa, việc tuyển chọn học sinh đi thi cấp tỉnh, thành phố rất dễ trượt sang cơ chế giáo viên tự chọn, hoặc nhà trường dựa vào đánh giá nội bộ, khó đảm bảo đủ khách quan và minh bạch.
Không ít giáo viên thừa nhận, các kỳ thi học sinh giỏi cấp trường từ trước tới nay không chỉ là nơi “lấy thành tích”, mà là công cụ để phát hiện học sinh có năng lực thật sự, đôi khi là những em lặng lẽ, ít được chú ý trên lớp. Nếu loại bỏ hoàn toàn các vòng thi này mà không xây dựng một cơ chế khác đủ tin cậy, hệ thống sẽ mất đi một bộ lọc quan trọng. Khi đó, tuyển chọn học sinh giỏi rất dễ nghiêng về nhóm “con ngoan, trò giỏi” trong mắt giáo viên, thay vì dựa trên kết quả cạnh tranh học thuật công bằng giữa các em.
Từ chống bệnh thành tích tới nuôi dưỡng tài năng: Cần mô hình thi mới, không phải bỏ thi
Điểm hợp lý của chính sách là đã gọi tên được vấn đề: bệnh thành tích và áp lực thi cử đang bào mòn ý nghĩa giáo dục của các kỳ thi học sinh giỏi. Nhưng chữa bệnh không đồng nghĩa với cấm đoán tất cả. Câu chuyện bây giờ không phải “thi hay không thi”, mà là “thi thế nào để phục vụ phát triển năng lực học sinh, chứ không phục vụ bảng thành tích của trường”.
Một lối ra khả dĩ là giữ thi học sinh giỏi cấp trường với ba nguyên tắc: tự nguyện, tích hợp vào quá trình học chính khóa, và dùng kết hợp với đánh giá dài hạn (hồ sơ học tập, sản phẩm thực tế) để tuyển chọn. Các kỳ thi này nên tổ chức vào thời điểm ít gây căng thẳng, thông báo rộng rãi cho học sinh tự đăng ký, hạn chế luyện thi nặng nề. Quan trọng hơn, Bộ GD&ĐT cần ban hành khung hướng dẫn rõ ràng, thống nhất toàn quốc để các trường vận dụng, tránh tình trạng nơi cắt hết, nơi “lách luật”, khiến cơ hội phát hiện và nuôi dưỡng tài năng chênh lệch giữa các vùng miền, đặc biệt bất lợi cho học sinh ở khu vực khó khăn.
