Cuộc đổi ngôi: khi lối sống hiện đại đánh bại bệnh mắt hột
Đái tháo đường gây mù lòa và cận thị biến chứng đang thay thế bệnh mắt hột và thiếu vitamin A, trở thành nhóm nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm thị lực và mù lòa, phản ánh sự chuyển dịch từ bệnh truyền nhiễm sang hệ quả của lối sống đô thị hóa, già hóa dân số và gia tăng bệnh mạn tính không lây. Thay vì do bệnh mắt hột hay thiếu vitamin A như trước, nguyên nhân gây mù lòa hàng đầu nay chuyển sang các biến chứng phức tạp của bệnh đái tháo đường và cận thị. Điều này được TS.BS.CK2 Nguyễn Viết Giáp nhấn mạnh tại Hội nghị Nhãn khoa TP HCM mở rộng lần 5 ngày 22/8, nơi ông cho biết mô hình bệnh tật nhãn khoa đang thay đổi rõ rệt. Sự thay đổi ấy cho thấy nếu hệ thống y tế vẫn tập trung vào phẫu thuật, mà bỏ qua phòng ngừa bệnh mắt từ gốc, chúng ta sẽ thua ngay trên sân nhà trước những bệnh lý do chính thói quen sống tạo ra.
Gánh nặng đái tháo đường: mìn nổ chậm trong đôi mắt người Việt
Việt Nam hiện ghi nhận khoảng 7 triệu người mắc đái tháo đường, trong đó có gần một nửa chưa được chẩn đoán. Nói cách khác, hàng triệu người đang mang trong mình nguy cơ mù lòa mà không hề biết. Bệnh đái tháo đường gia tăng làm tăng nguy cơ bệnh võng mạc đái tháo đường, một trong những nguyên nhân gây suy giảm thị lực ở người trong độ tuổi lao động. Toàn cầu, khoảng 2,2 tỷ người đang sống chung với tình trạng suy giảm thị lực, còn tại Việt Nam, chỉ 29,6% người bệnh đái tháo đường được khám mắt có chụp võng mạc. Đây là con số đáng báo động cho thấy chúng ta đang điều trị đường huyết nhưng bỏ quên đôi mắt. Khi chỉ 17,3% cơ sở có tiêm nội nhãn và 7,3% có laser quang đông cho võng mạc đái tháo đường, người bệnh ở nhiều địa phương phải chuyển tuyến xa khi cần can thiệp chuyên sâu. Chi phí đi lại, thời gian bỏ việc và nguy cơ bỏ lỡ “cửa sổ vàng” điều trị là những tổn thất mà số liệu hiện tại chưa đo hết.
Cận thị học đường: từ tật khúc xạ đến nguy cơ mù lòa sớm
Nếu đái tháo đường là mối đe dọa ở tuổi trưởng thành, thì cận thị học đường đang âm thầm đặt nền cho cận thị biến chứng ở thế hệ kế tiếp. Tỷ lệ tật khúc xạ ở trẻ em tại Hà Nội đã ở mức 51%, tại TP.HCM lên tới 75,6%, cả nước ước tính có từ 3 đến 5 triệu trẻ 5–15 tuổi mắc tật khúc xạ nhãn khoa. Dự báo của Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy đến năm 2050 một nửa dân số thế giới có thể bị cận thị, trong đó 10% cận thị nặng. Nghĩa là, hàng chục triệu người sẽ đối diện biến chứng nguy hiểm như thoái hóa hoàng điểm, bong võng mạc, thậm chí mù lòa vĩnh viễn. Xu hướng này gắn chặt với lối sống: trẻ dành quá nhiều thời gian nhìn màn hình ở khoảng cách gần, thiếu hoạt động ngoài trời, mắt không được nghỉ và ít tiếp xúc ánh sáng tự nhiên. Cứ tiếp tục để học sinh học và giải trí trên màn hình mà không kiểm soát, mọi nỗ lực điều trị sau này sẽ chỉ là chữa cháy.
Tại sao phải chuyển sang phòng ngừa thay vì chờ mù mới chữa?
Ngành nhãn khoa từng tự hào với gần 370.000 ca phẫu thuật đục thủy tinh thể trong một năm, 83% người bệnh đạt thị lực tốt khi ra viện. Nhưng tiếp tục đếm thành tích phẫu thuật là tư duy nguy hiểm trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm tăng nhanh. TS.BS Dương Huy Lương nhấn mạnh ngành y tế cần chuyển từ tư duy “chờ mù lòa mới điều trị” sang “dự phòng, phát hiện sớm”. Hiện nay, glôcôm – “kẻ đánh cắp thị lực thầm lặng” – có 36.744 bệnh nhân đã được phát hiện nhưng chỉ 62,8% được đưa vào theo dõi, quản lý lâu dài. Điều đó cho thấy hệ thống vẫn vận hành theo kiểu tiếp nhận ca nặng, xử lý cấp cứu, thay vì quản lý bệnh mạn tính như một hành trình suốt đời. Với đái tháo đường gây mù lòa, cách tiếp cận này đồng nghĩa với việc chấp nhận nhìn bệnh nhân dần mất thị lực rồi mới chạy chữa.
Chiến lược mới: tích hợp, công nghệ và trách nhiệm của từng người
Điểm tích cực là định hướng mới đã xuất hiện, nhưng sẽ vô nghĩa nếu chỉ nằm trên giấy. Bộ Y tế đang khuyến khích mô hình liên kết Nội tiết - Nhãn khoa, thí điểm tại 7 bệnh viện, đồng thời đề xuất khám mắt định kỳ ít nhất một lần mỗi năm được bảo hiểm y tế chi trả cho bệnh nhân đái tháo đường ngoại trú. Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo được kỳ vọng hỗ trợ đọc ảnh đáy mắt, sàng lọc và phát hiện nguy cơ tại tuyến cơ sở; kết hợp dữ liệu liên thông và hội chẩn từ xa để mở rộng tiếp cận dịch vụ nhãn khoa, nhất là ở những nơi thiếu bác sĩ chuyên khoa. Tuy nhiên, công nghệ và chính sách không thay thế được lựa chọn cá nhân. Nếu người mắc đái tháo đường không đi khám mắt định kỳ, nếu phụ huynh vẫn để con ôm màn hình hàng giờ mà không cho ra ngoài trời, thì mọi chiến lược phòng ngừa bệnh mắt sẽ gãy đổ ngay từ khâu quan trọng nhất: hành vi. Trong thời đại mù lòa đến từ lối sống, giữ được đôi mắt sáng không chỉ là việc của bác sĩ, mà là bài kiểm tra sức khỏe dài hạn của cả cộng đồng.
