Bão số 4: một cơn bão “ở lì” trên biển và hệ quả với miền Bắc
Bão số 4 Narra là một xoáy thuận nhiệt đới hình thành từ áp thấp nhiệt đới trên Bắc Vịnh Bắc Bộ, sau khi mạnh lên đã di chuyển rất chậm, nhiều thời điểm gần như đứng yên trên vùng biển Quảng Ninh - Hải Phòng, khiến mưa gió ở miền Bắc kéo dài bất thường và tiềm ẩn nguy cơ lũ quét, sạt lở đất và ngập úng diện rộng.
Điểm mấu chốt của hiện tượng bão di chuyển chậm lần này không nằm ở sức gió, mà ở “sân khấu” khí quyển mà nó hoạt động. Bão số 4 hình thành chiều tối 21/8 từ áp thấp nhiệt đới trên Bắc Vịnh Bắc Bộ, nhưng thay vì nhanh chóng hướng vào đất liền như nhiều cơn bão quen thuộc, nó gần như “ở lì” trên biển trong nhiều giờ. Hồi 16h ngày 22/8, tâm bão ở khoảng 21,0 độ vĩ Bắc; 108,0 độ kinh Đông, cách Quảng Ninh khoảng 140km về phía Đông, cách Hải Phòng khoảng 150km về phía Đông Đông Bắc và cách đặc khu Bạch Long Vĩ khoảng 110km về phía Bắc. Quỹ đạo phức tạp, liên tục đổi hướng đã kéo dài thời gian mưa lớn ở Đông Bắc Bộ, Lạng Sơn, Bắc Ninh, Thanh Hóa và các tỉnh lân cận, biến một cơn bão không quá mạnh về gió thành đợt thời tiết nguy hiểm chủ yếu do mưa.
Dải hội tụ nhiệt đới: “đường ray” khiến bão số 4 bị kẹt
Muốn hiểu vì sao một cơn bão có thể gần như đứng yên, phải bắt đầu từ dải hội tụ nhiệt đới – vùng khí quyển nơi gió từ hai bán cầu hội tụ, tạo ra vùng mây dày, mưa nhiều và là nôi sinh bão. Bão số 4 không hoạt động đơn lẻ, mà nằm trên một dải hội tụ nhiệt đới có trục đi qua Bắc Bộ và phía Bắc Vịnh Bắc Bộ, đồng thời nối với một cơn bão khác đang hoạt động ở vùng biển phía Đông đảo Đài Loan.
Trong khí tượng học, dải hội tụ nhiệt đới giống như một “siêu xa lộ” ẩm, nơi nhiều hệ thống mây đối lưu và xoáy thấp chia sẻ cùng nguồn năng lượng. Khi bão nằm trên dải này, nó không còn chịu chi phối rõ rệt bởi một hướng di chuyển chủ đạo. Ông Mai Văn Khiêm nhận xét trường dòng dẫn quy mô lớn tương đối yếu, không hình thành hướng dẫn đường ổn định cho bão. Cùng lúc, sự tồn tại của cơn bão ngoài khơi phía Đông Đài Loan khiến cấu trúc gió trên dải hội tụ trở nên phức tạp, như việc hai xoáy nước trên cùng một dòng chảy “ghìm” nhau lại. Kết quả là bão số 4 bị kẹt trên Vịnh Bắc Bộ, luẩn quẩn và đổi hướng nhiều lần thay vì đi thẳng vào đất liền.
Nhiệt độ biển cao, dòng dẫn yếu: môi trường lý tưởng cho một cơn bão lỳ lợm
Nếu dải hội tụ nhiệt đới là đường ray, thì điều kiện biển – khí quyển quanh bão chính là nhiên liệu quyết định nó “chạy” nhanh hay chậm. Theo phân tích khí tượng học, khu vực Vịnh Bắc Bộ nơi bão số 4 đang hoạt động có nhiệt độ mặt nước biển tương đối cao, độ ẩm lớn, liên tục cung cấp năng lượng cho bão. Trong khi đó, các yếu tố môi trường chi phối hướng di chuyển của bão lại tác động khá yếu.
Nói cách khác, bão số 4 đang ở trong một “bể ấm” ẩm, được tiếp năng lượng đều nhưng lại thiếu dòng gió mạnh ở tầng cao để đẩy đi. Ông Mai Văn Khiêm cho biết, trong môi trường này, bão không bị chi phối rõ rệt bởi một hướng di chuyển chủ đạo, đồng thời chịu tác động của các hệ thống thời tiết xung quanh và những quá trình động lực bên trong xoáy bão. Khi các yếu tố này thay đổi theo thời gian, hướng và tốc độ di chuyển của bão biến đổi liên tục, khiến quỹ đạo có thể đổi hướng nhiều lần. Điều này giải thích vì sao trong 3 giờ, bão số 4 hầu như ít di chuyển – một hành vi đặc trưng của bão di chuyển chậm khi bị mắc kẹt trong môi trường dòng dẫn yếu nhưng nguồn năng lượng dồi dào.
Mưa gió kéo dài: tác động thực sự đáng lo hơn sức gió tâm bão
Sự bất thường của quỹ đạo không chỉ là chuyện chuyên môn khí tượng; nó trực tiếp định hình rủi ro thời tiết với người dân. Khi một cơn bão di chuyển chậm, hoàn lưu gió và mây mưa của nó phủ lên một khu vực lâu hơn, nên tổng lượng mưa dễ tăng lên mức cực đoan. Đường đi bất thường của bão số 4 đã khiến mưa gió ở miền Bắc kéo dài, với hoàn lưu bão kết hợp cùng dải hội tụ nhiệt đới gây mưa lớn diện rộng.
Theo cơ quan dự báo bão, từ ngày 22 đến đêm 24/8, Đông Bắc Bộ, phía Nam Phú Thọ và Thanh Hóa có mưa phổ biến 100-200mm, cục bộ trên 400mm; riêng Quảng Ninh và Hải Phòng có thể hứng 250-350mm, cục bộ trên 600mm. Lạng Sơn và Bắc Ninh được dự báo có mưa 200-300mm, cục bộ trên 500mm. Trong bối cảnh bão di chuyển chậm, hoàn lưu gây gió mạnh cấp 6-7, vùng gần tâm bão cấp 8, giật cấp 10 trên Vịnh Bắc Bộ cũng kéo dài. Nguy cơ đáng lo không chỉ là gió đánh chìm tàu thuyền hay phá hỏng lồng bè nuôi trồng thủy sản, mà là chuỗi ngày mưa dồn dập dễ gây lũ quét, sạt lở đất vùng núi và ngập úng đô thị.
Bài học khí tượng học và ứng xử với bão di chuyển chậm
Nhìn từ góc độ khí tượng học, bão số 4 là lời nhắc rằng không phải cơn bão nào có sức gió vừa phải cũng an toàn hơn. Một cơn bão di chuyển chậm, mắc kẹt trên dải hội tụ nhiệt đới, lại là kịch bản nguy hiểm vì nó kéo dài thời gian mưa gió và gia tăng rủi ro thiên tai diện rộng. Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn quốc gia cho biết từ 24 đến 72 giờ tiếp theo, bão có khả năng tiếp tục đổi hướng, di chuyển theo hướng Bắc Đông Bắc với tốc độ khoảng 5km/h và suy yếu dần thành áp thấp nhiệt đới. Quỹ đạo chậm, phức tạp khiến công tác dự báo bão khó hơn, đồng thời đòi hỏi người dân không được chủ quan khi thấy bão “đứng yên”.
Về mặt ứng xử, nhóm chịu ảnh hưởng lớn nhất là ngư dân, chủ tàu vận tải, doanh nghiệp du lịch biển và các hộ nuôi trồng thủy sản ven bờ: hoạt động khai thác, vận tải, du lịch có khả năng bị gián đoạn, lồng bè và khu neo đậu tàu thuyền có nguy cơ hư hỏng. Trên đất liền ven biển Quảng Ninh, Hải Phòng, gió cấp 6-7, giật cấp 8-9 có thể gây tốc mái, gãy đổ cây xanh, ảnh hưởng hệ thống điện và giao thông. Cơ quan khí tượng cảnh báo người dân tại các khu vực chịu ảnh hưởng cần chủ động đề phòng nguy cơ lũ quét, sạt lở đất ở vùng núi, ngập úng tại vùng trũng thấp và đô thị. Với các cơn bão di chuyển chậm như Narra, kỷ luật nghe theo dự báo bão và chuẩn bị sớm là “lá chắn” quan trọng không kém bất kỳ công trình phòng chống lũ nào.
