Khi bệnh tâm thần bị xem là tính cách yếu đuối
Định kiến gia đình tâm thần là hiện tượng trong đó các triệu chứng bệnh lý tâm thần ở thanh niên bị cha mẹ và người thân phủ nhận, quy về tính cách yếu đuối hoặc hư hỏng thay vì được coi là vấn đề sức khỏe tinh thần cần khám và điều trị chuyên môn. Khi một cô gái 20 tuổi xin khám chuyên khoa sức khỏe tâm thần, mẹ cô vẫn khăng khăng cho rằng con chỉ "nhạy cảm, yếu đuối, khó bảo" và gia đình đầy đủ thì không thể có bệnh này. Cách nhìn đó không chỉ phủ nhận đau khổ nội tâm của con mà còn biến mọi nỗ lực tự nhận diện vấn đề thành hành vi "kẻ có lỗi" trong mắt gia đình. Đó là khởi điểm của vòng luẩn quẩn: trẻ càng cố gắng nói, càng bị quy chụp; càng bị quy chụp, càng thu mình và sợ tìm đến hỗ trợ sức khỏe tinh thần.
Gia đình quy lỗi, thanh niên ôm bệnh
Trong câu chuyện của cô gái 20 tuổi, mẹ cho rằng mọi vấn đề đều nằm ở việc con "yếu đuối, hay tự ái, không biết trân trọng những gì mình đang có". Khi con chuyển từ khám dạ dày sang sức khỏe tâm thần, người mẹ tỏ ra không thoải mái, viện cớ gia đình không thiếu thốn, bố mẹ lo ăn học đầy đủ nên "không thể có vấn đề về bệnh này". Nhưng khi trao đổi riêng với bác sĩ, cô gái lại nói: "Ở nhà, dù em nói gì thì cuối cùng cũng thành lỗi của em". Lớn lên trong gia đình bố mẹ thường xuyên căng thẳng, chính kiến mạnh, cô buộc phải quan sát sắc mặt người lớn, cố ngoan để tránh làm mọi chuyện tồi tệ hơn. Lâu dần, bác sĩ ghi nhận cô hình thành tâm lý sợ bị bỏ rơi, dễ bấu víu vào các mối quan hệ và khó diễn đạt cảm xúc của mình. Đây là mặt tối của bệnh tâm thần thanh niên khi nguyên nhân bị quy sạch cho "tính cách", còn hệ quả thì lan sang tình yêu, tình bạn và các mối quan hệ xã hội về sau.
Rối loạn lo âu tuổi 15: không chỉ là dậy thì khó bảo
Nếu ở tuổi 20, con gái bị gắn nhãn "nhạy cảm" thì ở tuổi 15, nhiều em lại bị xem là "dậy thì thất thường" thay vì được chẩn đoán tâm lý trẻ em đúng mức. Hà, 15 tuổi, ít giao tiếp, hoảng loạn, mất ngủ, nghe âm thanh lạ lặp lại trong đầu; bác sĩ chẩn đoán trầm cảm kèm triệu chứng loạn thần, sang chấn tâm lý kéo dài. Nguyên nhân bắt đầu từ bắt nạt học đường: bị bạn cô lập vì cho rằng kiêu ngạo suốt gần hai năm nhưng Hà không chia sẻ với ai. Theo bác sĩ, trẻ bị cô lập, xúc phạm, hạ thấp giá trị bản thân có thể căng thẳng, tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm, rối loạn hoảng sợ. Thế nhưng dấu hiệu hoảng loạn như mất ngủ, đau đầu, đau bụng, hồi hộp, tim đập nhanh, giảm tập trung lại rất dễ bị gia đình nhầm với thay đổi tâm lý tuổi dậy thì. Khi phụ huynh coi đó là "chuyện bình thường", trẻ bị rối loạn lo âu tuổi 15 sẽ âm thầm chịu đựng, bệnh tiến triển nặng và sức khỏe suy giảm.
Khi gia đình thay đổi thái độ, điều trị mới có cơ hội hiệu quả
Điểm chung của cả hai ca bệnh là: chỉ khi gia đình chấp nhận đưa con đi khám, tiến trình hỗ trợ sức khỏe tinh thần mới bắt đầu. Hà được điều trị bằng thuốc kết hợp trị liệu tâm lý giúp nhận diện cảm xúc, học cách điều hòa và ứng phó với căng thẳng; người nhà được hướng dẫn hạn chế các yếu tố có thể kích hoạt stress với trẻ. Sau khoảng hai tuần điều trị, giấc ngủ cải thiện, các cơn hoảng loạn giảm tần suất và Hà tiếp tục theo phác đồ. Đó là bằng chứng sống cho thấy bệnh tâm thần thanh niên có thể thay đổi tích cực khi người thân ngừng đổ lỗi và chuyển sang đồng hành. Ở phía các bậc cha mẹ, bác sĩ nhắc lại rằng họ không nhất thiết phải nhận hết trách nhiệm, nhưng cần bình tĩnh nhìn lại cách nói chuyện, đặt kỳ vọng và phản ứng trước cảm xúc của con xem có gì cần thay đổi. Nếu mọi dấu hiệu bất thường đều bị quy thành "con hư", trẻ sẽ thu mình và khó nói ra điều đang diễn ra bên trong, khiến việc nhận diện và điều trị bệnh càng khó.
Từ định kiến đến trách nhiệm: gia đình cần bước chuyển
Điều đáng lo là định kiến gia đình tâm thần không chỉ tồn tại trong vài câu chuyện lẻ tẻ. Một nhóm mạng xã hội mang tên "Con ghét bố mẹ" đã thu hút gần 400.000 người theo dõi, cho thấy sẽ còn rất nhiều mối quan hệ cha mẹ – con cái bị tổn thương bởi sự thiếu lắng nghe. Theo một thạc sĩ tâm lý lâm sàng, đằng sau câu nói "Con ghét bố mẹ" không hẳn là chống đối mà là nhu cầu được lắng nghe. Gia đình Việt có thể bắt đầu bằng vài bước đơn giản nhưng quyết định: không gắn nhãn "yếu đuối", "hư", "không biết trân trọng" cho mọi biểu hiện khác thường; sẵn sàng coi bệnh tâm thần thanh niên là vấn đề sức khỏe tinh thần như bao bệnh lý thực thể khác; chủ động tìm đến chẩn đoán tâm lý trẻ em khi thấy con kéo dài căng thẳng, lo âu, hoảng loạn. Khi cha mẹ chuyển từ phán xét sang đồng hành, nhà không chỉ trở lại là nơi an toàn mà còn trở thành điểm tựa đầu tiên và quan trọng nhất để con dám đi tìm sự trợ giúp chuyên môn.
