Khi triệu chứng tâm thần bị gắn nhãn “yếu đuối”
Định kiến gia đình tâm thần là cách mà nhiều gia đình diễn giải các triệu chứng tâm lý như trầm buồn, lo âu, mất ngủ, khó tập trung hay dễ khóc thành vấn đề tính cách yếu đuối, nhạy cảm, hư hỏng hoặc “không biết trân trọng những gì mình có” thay vì nhìn nhận đó như một dạng bệnh tâm thần bị hiểu nhầm nhưng cần được khám, chẩn đoán và điều trị chuyên môn.
Trường hợp cô gái 20 tuổi được mẹ đưa đi khám sau thời gian điều trị dạ dày cho thấy bức tranh quen thuộc này. Trong mắt người mẹ, mọi khó khăn của con đều quy về “tính cách yếu đuối, hay tự ái, khó bảo” nên chị không thoải mái khi bác sĩ chuyển con sang khoa Sức khỏe tâm thần. Ở chiều ngược lại, cô gái chia sẻ với bác sĩ rằng “ở nhà, dù em nói gì thì cuối cùng cũng thành lỗi của em” và lớn lên trong bầu không khí căng thẳng, luôn phải quan sát sắc mặt bố mẹ để tránh làm mọi chuyện tồi tệ hơn. Đó không còn là chuyện “nhạy cảm” mà là nền tảng của tự ti và lo âu kéo dài.
Tự ti, giữ thể diện và nỗi sợ bị gắn nhãn “điên”
Hiện tượng mặc cảm tâm lý người Việt không xuất phát từ một vài cá nhân “thiếu bản lĩnh”, mà là dấu ấn lịch sử – văn hóa tích tụ nhiều thế hệ. Nhiều thế kỷ chiến tranh, bị đô hộ tạo nên thói quen phòng vệ: sợ sai, sợ bị phán xét, sợ bị trừng phạt và “cúi đầu để sống sót”. Cùng với đó là văn hóa giữ thể diện, sợ xấu hổ, sợ mất mặt trước cộng đồng, nên bất cứ điều gì bị cho là “khác thường” đều bị che giấu thay vì được đem đi khám chữa.
Giáo dục nặng phục tùng, nhẹ phản biện càng làm nhiều người lớn lên với tâm thế sợ sai, không dám hỏi, không dám nói “tôi không biết” và liên tục lo lắng mình bị đánh giá. Tâm lý tự ti – mặc cảm này khiến người Việt, kể cả khi đã sống ở môi trường mới hàng chục năm, vẫn mang theo nỗi sợ bị gắn nhãn “bệnh tâm thần” đến mức không dám tìm kiếm trợ giúp tâm thần, dù các triệu chứng đã rõ ràng. Họ chọn im lặng, né tránh, giả vờ ổn – những cơ chế phòng vệ chỉ khiến tự ti và lo âu dày thêm.
Khi yêu thương thành áp lực: Gia đình có thể làm bệnh nặng hơn
Định kiến gia đình tâm thần thường được gói lại trong hai chữ “thương con”, nhưng cách thương đó nhiều khi đẩy người trẻ xa dần khỏi cánh cửa phòng khám. Nhiều cha mẹ dễ chấp nhận con bị bệnh dạ dày, tim mạch, nhưng lại khó thừa nhận con có vấn đề tâm lý, rồi quy hết nguyên nhân cho “con hư, yêu đương sớm, nghiện điện thoại, yếu đuối, được chiều quá mức”. Mỗi lần con bộc lộ cảm xúc, người lớn đáp lại bằng phán xét: khóc là yếu đuối, buồn là nghĩ nhiều, phản biện là hỗn láo.
Trong ca bệnh cô gái 20 tuổi, việc luôn phải quan sát sắc mặt người lớn, sợ làm sai và bị phủ nhận cảm xúc đã khiến cô hình thành nỗi sợ bị bỏ rơi, dễ bấu víu vào các mối quan hệ, khó nhận diện và diễn đạt cảm xúc của mình. Khi trưởng thành, những cách ứng phó thiếu lành mạnh này tiếp tục ảnh hưởng đến tình yêu, tình bạn và các mối quan hệ xã hội, kéo theo chuỗi ngày tự ti và lo âu. Nếu mọi biểu hiện bất thường đều bị quy thành “con hư”, người trẻ sẽ ngày càng thu mình, khó nói ra điều đang xảy ra bên trong, khiến việc nhận diện và điều trị bệnh tâm thần bị hiểu nhầm trở nên muộn màng và phức tạp hơn.
Học lại cách làm cha mẹ: Từ phán xét sang lắng nghe
Điểm tích cực là vòng xoáy mặc cảm và định kiến gia đình tâm thần không phải số phận cố định. Nam bác sĩ trực tiếp thăm khám cô gái 20 tuổi nhấn mạnh cha mẹ không cần nhận hết trách nhiệm, điều quan trọng là đủ bình tĩnh để soi lại: mình nói chuyện, đặt kỳ vọng và phản ứng trước cảm xúc của con như thế nào, có điều gì cần thay đổi hay không. Đằng sau câu “Con ghét bố mẹ” nhiều khi không phải chống đối, mà là lời kêu cứu: “Con cần được lắng nghe”.
Về phía cộng đồng, chuyển hóa từ tự ti sang tự chủ không phải ý niệm trừu tượng mà bắt đầu từ những kỹ năng rất cụ thể: dám nhận sai, dám xin lỗi, dám hỏi, dám đối thoại, dám nói lên sự thật về nhu cầu tâm lý của mình. Khi một người dám nói “tôi cần tìm kiếm trợ giúp tâm thần”, đó không phải dấu hiệu yếu đuối mà là bước trưởng thành quan trọng. Mỗi gia đình khi chấp nhận bệnh tâm thần là bệnh như bao bệnh khác, học cách lắng nghe thay vì phán xét, chính là đang mở ra một không gian chữa lành mới cho cả thế hệ.
