Điện toán lượng tử Mỹ: từ công nghệ chiến lược đến cuộc đua địa chính trị
Điện toán lượng tử Mỹ là tập hợp nỗ lực nghiên cứu, phát triển và sản xuất máy tính lượng tử tại Mỹ, kết hợp vốn tư nhân và ngân sách liên bang để xây dựng năng lực công nghệ, hạ tầng và chuỗi cung ứng trong nước, nhằm cạnh tranh với các cường quốc khác, giảm phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài và hướng tới những ứng dụng thương mại trong nhiều ngành kinh tế và an ninh quốc gia. Việc Washington rót thêm vốn vào điện toán lượng tử không còn là quyết định công nghệ thuần túy mà là lựa chọn địa chính trị. Chính phủ Mỹ liên tục tăng mức độ can dự vào quá trình phát triển điện toán lượng tử, coi đây là công nghệ có tầm quan trọng chiến lược chứ không phải một mảng nghiên cứu xa vời. Thay vì chờ thị trường trưởng thành, Mỹ muốn “đặt chỗ” từ sớm trong chuỗi giá trị, tránh lặp lại bài học phụ thuộc công nghệ như đã thấy với chất bán dẫn truyền thống và pin.
D-Wave, Rigetti, Quantinuum: 3 mảnh ghép chính sách, không phải cú đột phá doanh thu
D-Wave, Rigetti và Quantinuum mỗi công ty ký thỏa thuận cuối cùng với Bộ Thương mại Mỹ để nhận hỗ trợ phát triển công nghệ lượng tử, với tổng giá trị thỏa thuận hiện tại lên tới hàng trăm triệu USD về quy mô chương trình. Điều đáng nói không phải con số cụ thể mà là cấu trúc chính sách: chính phủ Mỹ không chỉ cấp trợ cấp rồi đứng ngoài, mà nhận cổ phần thiểu số trong các doanh nghiệp này, trở thành bên tham gia trực tiếp và chấp nhận một phần rủi ro công nghệ. Đây là bước chuyển từ tư duy “tài trợ nghiên cứu” sang “đồng đầu tư công – tư”. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, khó có thể kỳ vọng các khoản hỗ trợ này tạo ra thay đổi lớn trong kết quả tài chính của D-Wave, Rigetti hay Quantinuum, bởi điện toán lượng tử vẫn ở giai đoạn phát triển rất sớm và còn thiếu các hệ thống đủ lớn, ổn định, đáng tin cậy và có hiệu quả kinh tế để dùng rộng rãi.
Anderon và CHIPS Act: bản đồ mới cho sản xuất wafer lượng tử
Nếu D-Wave, Rigetti và Quantinuum là mặt trận “phần mềm” và hệ thống, thì Anderon lại đánh dấu bước xoay trục sang sản xuất wafer lượng tử quy mô công nghiệp. Công ty này – xưởng đúc chip lượng tử mới của IBM – được Bộ Thương mại Mỹ trao một khoản tài trợ lớn từ chương trình CHIPS Act quantum để tăng tốc sản xuất wafer lượng tử trong nước. Thời điểm rót vốn không ngẫu nhiên: một nhà phân tích nhận định khoản đầu tư đến đúng lúc điện toán lượng tử đang chuyển từ thí nghiệm trong phòng lab sang quy mô sản xuất. Nói cách khác, Mỹ thừa nhận rằng cải tiến công nghệ lượng tử ngày càng phụ thuộc vào quy mô sản xuất, kiểm soát quy trình và khả năng tiếp cận chuỗi cung ứng. Đây là bước đi có tính cấu trúc: xây nền công nghiệp cho qubit tương lai, thay vì để doanh nghiệp phải “thuê” công nghệ wafer từ nước khác.
Mục tiêu sâu xa: tự chủ công nghệ và giảm phụ thuộc nước ngoài
Đằng sau các khoản đầu tư điện toán lượng tử Mỹ là mục tiêu nhất quán: thiết lập năng lực trong nước trong các công nghệ bán dẫn mang tính chiến lược. Từ chương trình công bố tháng 5, chính phủ không chỉ hỗ trợ các công ty trực tiếp phát triển máy tính lượng tử mà còn cả những doanh nghiệp sản xuất linh kiện và hạ tầng để mở rộng quy mô công nghệ. Theo phân tích, Mỹ muốn xây dựng năng lực sản xuất và chuỗi cung ứng nội địa để có đủ thời gian phát triển trước khi nhu cầu hệ thống lượng tử quy mô lớn bùng nổ. Điện toán lượng tử có tiềm năng ứng dụng trong dược phẩm, hóa học, vật liệu, năng lượng, tài chính và mật mã, nên phụ thuộc công nghệ nước ngoài trong lĩnh vực này sẽ là rủi ro chiến lược. Việc chi tiền vào sản xuất wafer lượng tử và đầu tư công nghệ lượng tử vì thế là cách Washington “mua bảo hiểm” dài hạn cho an ninh kinh tế và công nghệ.
Bao giờ điện toán lượng tử Mỹ có lợi nhuận thương mại?
Điểm gây tranh luận nhất không phải là việc Mỹ đầu tư, mà là thời điểm công nghệ lượng tử thực sự có thể kiếm tiền. Ngay cả trong kịch bản lạc quan, thị trường điện toán lượng tử cần được nhìn trong tầm nhìn ít nhất 10 năm, bởi các ứng dụng phổ biến chỉ xuất hiện khi công nghệ vượt qua giai đoạn thử nghiệm hiện tại để trở thành hệ thống hữu ích và có khả năng mở rộng. Một mốc tham chiếu đáng chú ý: IBM kỳ vọng sẽ cung cấp máy tính lượng tử Starling cho khách hàng vào năm 2029. Trong ngắn hạn, các ứng dụng chủ yếu nằm ở hỗ trợ khám phá vật liệu và hóa chất mới nằm ngoài khả năng tính toán hiện tại. Lựa chọn của Washington là chấp nhận rằng lợi nhuận sẽ đến muộn, đổi lại quyền kiểm soát công nghệ cốt lõi. Với cuộc đua công nghệ với Trung Quốc, đây là canh bạc dài hơi mà Mỹ có vẻ sẵn sàng theo đuổi đến cùng.
