Công nghệ biến cảnh báo sớm thành năng lực thực địa
Công nghệ bảo vệ rừng là sự kết hợp giữa dữ liệu bản đồ, thiết bị quan sát và công cụ ghi nhận hiện trường nhằm giúp lực lượng kiểm lâm phát hiện biến động, xác định điểm rủi ro và tổ chức phản ứng sớm hơn. Tại Quảng Ninh, hướng tiếp cận này đang chuyển việc giám sát rừng từ phụ thuộc chủ yếu vào tuần tra trực tiếp sang phối hợp giữa con người và hệ thống số. Tỉnh sử dụng bản đồ số, camera nhiệt và thiết bị bay không người lái để theo dõi tài nguyên, nhận diện nguy cơ cháy và hỗ trợ kiểm lâm kiểm tra khu vực cần chú ý.
Đây là lựa chọn thực tế trong bối cảnh địa hình Quảng Ninh trải từ miền núi đến ven biển, có rừng phòng hộ và rừng đặc dụng, trong khi nhiều nơi đi lại khó khăn. Tuần tra truyền thống vẫn cần thiết, nhưng không thể bao phủ liên tục mọi điểm nóng. Công nghệ có giá trị ở chỗ giúp lực lượng mỏng tập trung đúng nơi, đúng thời điểm; nếu chỉ mua thiết bị mà thiếu dữ liệu tốt và quy trình ứng phó, lợi ích sẽ dừng ở việc có thêm màn hình.
Bản đồ số đưa dữ liệu đến tận hiện trường
Bản đồ số lâm nghiệp trên điện thoại giúp kiểm lâm tra cứu thông tin ngay trong chuyến tuần tra, thay vì phải mang theo và đối chiếu nhiều hồ sơ giấy. Các ứng dụng như VTools Survey và Gtfield hỗ trợ tra cứu bản đồ, đo đạc, kiểm tra thực địa và quản lý thông tin tài nguyên rừng. Trên thiết bị cầm tay, cán bộ có thể xem số lô, trạng thái rừng, chủ rừng, loại cây trồng, năm trồng và trữ lượng.
Giá trị lớn nhất không nằm ở việc số hóa bản đồ cho đẹp, mà ở khả năng so sánh dữ liệu với thực địa và khoanh vùng nơi có dấu hiệu thay đổi. Khi phát hiện nghi vấn phá rừng hoặc lấn chiếm, vị trí cụ thể giúp kiểm lâm xác minh và chuyển thông tin xử lý nhanh hơn. Nhưng bản đồ chỉ đáng tin khi dữ liệu được cập nhật, tọa độ đủ chính xác và hiện trạng được kiểm tra ngoài thực địa. Số hóa hồ sơ lỗi thời chỉ khiến sai lệch lan nhanh hơn.
Camera nhiệt và drone mở rộng tầm quan sát
Camera nhiệt cháy rừng bổ sung một lớp cảnh giới mà bản đồ không thể thay thế: phát hiện tín hiệu nhiệt và hỗ trợ xác định khu vực nghi có nguy cơ, nhất là trong những ngày nắng nóng. Tại Ban Quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng miền Tây, tháp quan trắc kết hợp camera nhiệt theo dõi diễn biến hiện trường; thông tin về nhiệt độ, hình ảnh và vị trí nghi vấn được truyền về hệ thống để cán bộ cân nhắc điều động lực lượng.
Drone giám sát rừng giúp quan sát từ trên cao ở những nơi địa hình chia cắt, bổ trợ cho tuần tra mặt đất. Quảng Ninh hiện có 7 tháp quan trắc tại các địa bàn trọng điểm và 18 thiết bị bay không người lái phục vụ giám sát. Trung tâm Giám sát điều hành cảnh báo cháy rừng đặt tại Chi cục Kiểm lâm được đưa vào vận hành từ đầu năm 2026. Những con số này cho thấy tỉnh đã xây nền tảng đáng kể, nhưng phát hiện tín hiệu mới chỉ là bước đầu: hiệu quả còn phụ thuộc vào xác minh tại chỗ và thời gian triển khai lực lượng.
Chuyển đổi số phải đi cùng dữ liệu và con người
Mô hình Quảng Ninh nằm trong xu hướng rộng hơn của ngành lâm nghiệp và kiểm lâm: dùng dữ liệu để quản lý tài nguyên, cảnh báo sớm và giảm lệ thuộc vào quy trình giấy tờ. Ở Cà Mau, các phần mềm FRMS theo dõi diễn biến rừng, FORMIS quản lý thông tin ngành và VN-Forest Alert cảnh báo mất rừng được cho biết đã giúp rút ngắn thời gian, tiết kiệm khoảng 60% nhân lực so với quy định. Đây là kinh nghiệm tham khảo, không phải bằng chứng rằng Quảng Ninh đã đạt mức tiết kiệm tương tự.
Tháng 6/2026, gần 100 cán bộ, viên chức và nhân viên bảo vệ rừng chuyên trách tại Quảng Ninh được tập huấn ứng dụng SMART Mobile. Bước tiếp theo cần là chuẩn hóa dữ liệu, phân định rõ trách nhiệm cập nhật và bảo đảm an toàn thông tin; đồng thời đầu tư thiết bị theo trọng điểm, đánh giá hiệu quả trước khi nhân rộng. Chuyển đổi số không thay kiểm lâm bằng máy móc. Nó chỉ phát huy tác dụng khi cảnh báo được kiểm chứng, dữ liệu được duy trì và người làm nhiệm vụ có đủ kỹ năng để biến thông tin thành hành động.
Kết luận: công nghệ tốt khi rút ngắn đường đến hiện trường
Bản đồ số, camera nhiệt và drone đang giúp Quảng Ninh quan sát rừng rộng hơn, xác định điểm cần kiểm tra nhanh hơn và có thêm thời gian chuẩn bị trước nguy cơ cháy. Nhưng thước đo thành công không phải số ứng dụng hay thiết bị được trang bị; đó là cảnh báo có chính xác, lực lượng có đến kịp và dữ liệu có được cập nhật sau xử lý hay không. Nếu tỉnh duy trì được vòng khép kín từ phát hiện đến xác minh, ứng phó và cập nhật hồ sơ, công nghệ sẽ trở thành công cụ bảo vệ rừng thiết thực, thay vì một lớp số hóa chỉ tồn tại trên hệ thống.
