Công nghệ biến tuần tra thành giám sát chủ động
Chuyển đổi số trong bảo vệ rừng là việc kết hợp dữ liệu bản đồ, phần mềm nghiệp vụ và thiết bị giám sát để theo dõi tài nguyên, nhận diện bất thường và đưa lực lượng kiểm lâm đến đúng nơi cần kiểm tra. Quảng Ninh đang kết hợp bản đồ số, camera nhiệt và thiết bị bay không người lái nhằm nâng cao khả năng giám sát rừng, phát hiện sớm nguy cơ cháy. Đây là hướng đi đáng chú ý vì địa hình miền núi, ven biển và những khu vực giao thông khó khăn khiến tuần tra thủ công tốn thời gian, trong khi nguy cơ cháy, lấn chiếm và khai thác trái phép đòi hỏi phản ứng nhanh. Công nghệ không thay thế kiểm lâm; giá trị của nó là giúp con người nhìn thấy tín hiệu sớm hơn và tập trung công sức vào nơi có rủi ro.
Tại Quảng Ninh, Trung tâm Giám sát điều hành cảnh báo cháy rừng đặt tại Chi cục Kiểm lâm được đưa vào vận hành từ đầu năm 2026; hệ thống có 7 tháp quan trắc ở các địa bàn trọng điểm và 18 thiết bị bay không người lái phục vụ giám sát từ trên cao. Quy mô này cho thấy tỉnh đang xây dựng một mạng lưới phát hiện, chứ không chỉ trang bị vài thiết bị riêng lẻ. Tuy nhiên, số lượng thiết bị chỉ có ý nghĩa khi tín hiệu được chuyển thành quyết định tuần tra, xác minh và xử lý kịp thời.
Bản đồ, camera nhiệt và UAV bổ trợ nhau
Bản đồ số lâm nghiệp trả lời câu hỏi kiểm lâm đang đứng ở đâu và khu rừng trước mắt thuộc lô nào, có trạng thái, chủ rừng hay thông tin cây trồng ra sao. Các ứng dụng trên điện thoại hỗ trợ tra cứu dữ liệu, đo đạc, kiểm tra thực địa và quản lý thông tin tài nguyên. Nhờ vậy, cán bộ có thể đối chiếu hồ sơ với hiện trường thuận tiện hơn, thay vì phụ thuộc vào bản đồ giấy và việc tổng hợp thủ công. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, dữ liệu vị trí giúp khoanh vùng để xác minh; nhưng bản đồ cần được cập nhật và kiểm tra thực địa mới phản ánh đúng tình trạng rừng.
Camera nhiệt giám sát rừng bổ sung một lớp cảnh báo mà bản đồ không thể tự cung cấp: dấu hiệu nóng bất thường tại hiện trường. Ở Ban Quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng miền Tây, tháp quan trắc kết hợp camera nhiệt hỗ trợ theo dõi diễn biến rừng, nhất là trong những ngày nắng nóng có nguy cơ cháy cao. Thông tin nhiệt độ, hình ảnh và vị trí nghi vấn được truyền về hệ thống để cán bộ xác định khu vực cần chú ý và điều động lực lượng. Trong khi đó, UAV bảo vệ rừng mở rộng tầm quan sát từ trên cao, hữu ích ở địa hình khó tiếp cận. Ba công cụ vì thế bổ trợ nhau: bản đồ định vị, camera phát hiện dấu hiệu, UAV hỗ trợ quan sát và kiểm tra.
Cà Mau cho thấy giá trị của dữ liệu liền mạch
Cách làm của Quảng Ninh nằm trong xu hướng rộng hơn: chuyển đổi số kiểm lâm không chỉ là đưa thiết bị ra hiện trường, mà còn phải nối cảnh báo với dữ liệu và quy trình xử lý. Cà Mau, nơi có hơn 95.365 ha rừng, trong đó hơn 42.185 ha là rừng đặc dụng và rừng phòng hộ, đang cập nhật diễn biến rừng, cảnh báo và kết quả xử lý trên hệ thống ngành. Tỉnh sử dụng các phần mềm theo dõi rừng, quản lý thông tin lâm nghiệp và cảnh báo mất rừng sớm; theo thông tin từ địa phương, các công cụ này giúp tiết kiệm khoảng 60% nhân lực so với quy trình trước đây. Bài học đáng kể không nằm ở việc nơi nào có nhiều công nghệ hơn, mà ở khả năng biến dữ liệu thành việc làm cụ thể và ghi nhận kết quả để hành động tiếp theo chính xác hơn.
Cà Mau cũng đang xem xét đầu tư, nâng cấp hạ tầng và thiết bị theo trọng điểm, đồng thời đánh giá kết quả thí điểm camera chuyên dụng tại các vườn quốc gia trước khi cân nhắc nhân rộng. Đây là cách tiếp cận thận trọng cần thiết: thử nghiệm phải chứng minh được khả năng phát hiện, độ chính xác và ích lợi đối với lực lượng tại chỗ. Với Quảng Ninh, bước tiếp theo cũng cần tiêu chuẩn dữ liệu thống nhất, trách nhiệm cập nhật rõ ràng và bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin chuyên ngành. Nếu thiếu các điều kiện ấy, nhiều màn hình và cảm biến có thể tạo thêm dữ liệu mà không giúp kiểm lâm đến hiện trường sớm hơn.
Hiệu quả cuối cùng được đo bằng phản ứng tại hiện trường
Công nghệ giám sát rừng chỉ có giá trị khi cảnh báo được xác minh và dẫn tới hành động đúng lúc. Một điểm nóng có thể cần kiểm tra ngay, nhưng hệ thống vẫn phải giúp phân biệt tín hiệu đáng tin với sai lệch; bản đồ cũng cần khớp với ranh giới và hiện trạng ngoài thực địa. Vì vậy, kiểm lâm không thể giao phó quyết định cho thiết bị: kinh nghiệm địa bàn, tuần tra và quy trình phối hợp vẫn là phần không thể thiếu. Điều Quảng Ninh đang xây dựng là một cách làm chủ động hơn, trong đó dữ liệu hỗ trợ chọn nơi cần tập trung thay vì thay thế sự hiện diện của con người.
Kết luận, sự kết hợp giữa bản đồ số, camera nhiệt và UAV có thể giúp kiểm lâm phát hiện nguy cơ sớm hơn, nhất là tại nơi rộng hoặc khó tiếp cận. Cà Mau cho thấy phần mềm và dữ liệu nghiệp vụ cũng có thể giảm đáng kể gánh nặng nhân lực khi được đưa vào quy trình thường xuyên. Nhưng thành công không nằm ở số thiết bị được lắp đặt: nó phụ thuộc vào dữ liệu chuẩn, cập nhật liên tục, cảnh báo được kiểm chứng và lực lượng đủ khả năng phản ứng. Đầu tư vào những mắt xích ấy mới biến chuyển đổi số thành năng lực bảo vệ rừng thực chất.
