Khi một tấm ảnh cổ kính đánh thức ký ức ngủ quên
Câu chuyện bức ảnh 6 người được tìm thấy dưới mộ liệt sĩ ở xã Minh Đức, Đồng Nai cho thấy cách một tấm ảnh lịch sử Việt Nam, dù mờ nhòe và nhuốm màu thời gian, vẫn có thể khôi phục ký ức qua ảnh, nối lại tình bạn bị chiến tranh chia cắt và hé lộ danh tính người đã khuất cho cộng đồng. Ba ngày trước, khi đang xem thông tin trên mạng, ông Đinh Quang Thịnh khựng lại trước bức ảnh đen trắng mờ, chụp ông cùng nhóm bạn thiếu thời, được phát hiện trong lúc khai quật mộ liệt sĩ tại Minh Đức. Việc đó không chỉ là một sự trùng hợp cảm động, mà là minh chứng sống động cho vai trò của nhiếp ảnh di sản: ảnh không nằm yên trong album hay dưới lòng đất, mà tiếp tục làm việc với ký ức, với gia đình, với những người đi tìm tên cho hài cốt vô danh.
Bức ảnh trước ngày ra trận: tư liệu đời thường thành di vật chiến tranh
Ngày 1.6.1968, sáu học sinh lớp 7 ở thị xã Hòa Bình rủ nhau đi “chụp bóng”, gom khoảng 8 hào tiền quà vặt – một khoản lớn với học sinh thời đó – để có đúng một kiểu ảnh kỷ niệm. Ít ai ngờ đây sẽ trở thành một trong những ảnh cổ kính quan trọng nhất đời họ. Người cao nhất trong ảnh là Lê Công Duẩn, hơn bạn 2–3 tuổi, học khá, chín chắn, thẳng thắn và hay nhường nhịn nên được xem như “anh cả” của nhóm. Vài tháng sau, anh nhập ngũ, rồi hy sinh tại chiến trường miền Nam năm 1972. Trong nhiều thập kỷ, bức ảnh được ông Thịnh và ông Nguyễn Gia Chính gìn giữ như một kỷ vật bạn bè, còn gia đình liệt sĩ mòn mỏi tìm mộ trong vô vọng. Di vật đời thường ấy, qua thời gian, hóa thành chứng tích chiến tranh – một dạng nhiếp ảnh di sản hiếm hoi ghi lại khoảnh khắc dân dã trước cánh cửa sinh tử.
Từ hố đất đỏ đến bàn trà: hành trình khôi phục danh tính liệt sĩ
Mấu chốt nằm ở lần quy tập hài cốt tại lô cao su ở Minh Đức. Đội K72 đăng bức ảnh 6 người chụp chung được tìm thấy trong quá trình tìm kiếm, quy tập mộ hài cốt liệt sĩ tại xã Minh Đức cùng lời kêu gọi tìm thân nhân. Tính đến ngày 27.7, đơn vị này đã cất bốc và quy tập được 26 bộ hài cốt liệt sĩ tại ấp Bình Minh, xã Minh Đức. Giữa những di vật ít ỏi, tấm ảnh đen trắng nhuốm màu đất đỏ trở thành manh mối quý giá. Khi đối chiếu với tấm ảnh mình còn giữ, ông Thịnh nghẹn ngào thừa nhận “hai tấm là một”, rồi lập tức liên hệ bạn học và gia đình liệt sĩ Lê Công Duẩn để xác minh. Hiện gia đình đã làm hồ sơ, lấy mẫu ADN, các thủ tục xác minh danh tính liệt sĩ đang được tiến hành, với hy vọng hài cốt người con xa quê có thể trở về nhà. Đó là một ví dụ thuyết phục về bảo tồn danh tính liệt sĩ bằng chứng cứ thị giác, bên cạnh hồ sơ quân đội hay lời kể nhân chứng.
Bức ảnh như chiếc chìa khóa mở lại ký ức cộng đồng
Điều đáng nói là bức ảnh không chỉ giúp nhận diện liệt sĩ, mà còn đánh thức ký ức của cả một nhóm bạn. Ngồi trước tấm ảnh đã nhuốm màu thời gian, ông Thịnh nhớ lại từng chi tiết về người bạn cũ: từ việc Duẩn nhẹ nhàng khuyên bạn khi mắc lỗi, đến khoảnh khắc năm 1967 anh chờ cả lớp xuống hầm sơ tán rồi mới vào sau. Những mảnh vụn ký ức ấy không phải dữ kiện khô khan mà là chất liệu sống, cho thấy khôi phục ký ức qua ảnh là một tiến trình cảm xúc: một gương mặt, một tư thế đứng trong ảnh, đủ kéo theo cả bối cảnh, không khí, tính cách. Những người bạn nữ kể lại họ từng phóng to tấm ảnh, đem ra khoe trong buổi họp lớp cách đây vài năm, như một biểu tượng tuổi trẻ. Khi bức ảnh xuất hiện từ dưới mộ, nó lập tức được nhận ra – chứng tỏ ảnh lịch sử Việt Nam không nằm ngoài dòng chảy ký ức cộng đồng, dù đã qua gần 60 năm.
Giá trị của nhiếp ảnh lịch sử: đừng để ký ức chỉ tồn tại trên miệng kể
Câu chuyện ở Minh Đức đặt ra một nhận định rõ ràng: nếu không có tấm ảnh nhỏ bằng lòng bàn tay ấy, liệu danh tính liệt sĩ vô danh có được hé lộ, và liệu nhóm bạn thời cấp 2 còn có điểm tựa chung để hồi tưởng? Ảnh cổ kính ở đây không phải vật hoài niệm trang trí, mà là tài liệu nhận diện, là chứng cứ kết nối nhân chứng với hài cốt. Việc bức ảnh 6 người chụp chung được ông Thịnh và ông Chính gìn giữ suốt gần 60 năm, rồi bất ngờ trùng khớp với di vật trong mộ, đã cho thấy sức bền đáng kinh ngạc của nhiếp ảnh di sản trong bảo tồn danh tính liệt sĩ và ký ức cộng đồng. Thay vì xem ảnh cũ như đồ cũ, xã hội cần nhìn chúng như một phần hạ tầng ký ức: được giữ gìn, số hóa, chú thích, để một ngày nào đó có thể tiếp tục lên tiếng cho những số phận chưa trọn vẹn. Bức ảnh dưới mộ ở Đồng Nai chỉ là một câu chuyện, nhưng là lời nhắc mạnh mẽ rằng ký ức không nên chỉ sống trong lời kể, mà cần được neo lại bằng hình ảnh.
