Khi câu trả lời có sẵn lấn át việc học
Gian lận bằng AI là việc học sinh dùng công cụ trí tuệ nhân tạo để tạo hoặc tra cứu câu trả lời, rồi nộp kết quả như thể đó là sản phẩm tự làm. Vấn đề không chỉ nằm ở vi phạm nội quy: nếu câu trả lời có sẵn thay thế quá trình suy nghĩ, người học có thể hoàn thành bài mà không rèn được kỹ năng cần thiết. Tại Bắc Ninh, một giáo viên nhận thấy có học sinh đạt điểm cao ở bài tập và bài kiểm tra trực tuyến nhưng kết quả thi trực tiếp thấp hơn. Dù đã có tài liệu ôn tập, một số em vẫn dùng điện thoại tra đáp án trên Gemini, kể cả với câu hỏi đã có trong đề cương; giáo viên cũng bắt gặp học sinh tìm lời giải thay vì tự làm bài. Trường hợp giáo viên phát hiện Gemini cho thấy công cụ AI đang khiến việc xác định năng lực thật qua bài làm trở nên khó hơn.
Nỗi lo của phụ huynh không thể giải quyết bằng lệnh cấm
Câu chuyện gian lận chạm đến nỗi lo rộng hơn: phụ huynh lo AI làm yếu tư duy nếu trẻ quen nhận đáp án mà không tự lập luận. Một người cha làm lập trình ở Thành phố Hồ Chí Minh cấm con trai 13 tuổi dùng AI vì cho rằng lứa tuổi lớp 8 cần rèn tư duy logic, suy luận và trí nhớ. Sau khi xem chương trình AI của con, ông đã đón con về sớm thay vì để em tham gia buổi học đó. Nỗi lo có cơ sở, nhưng cấm hoàn toàn khó theo kịp thực tế khi Internet và công cụ AI ngày càng dễ tiếp cận. Giáo viên kể rằng phụ huynh phản ứng không đồng nhất khi được báo về việc con gian lận: có gia đình hứa nhắc nhở, có người không trả lời hoặc cho rằng giáo viên can thiệp quá sâu. Nếu học sinh dùng AI để lấy đáp án sẵn, các em có thể đầu tư ít hơn vào việc học và khó phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề.
Dạy cách dùng AI thay vì phó mặc hoặc cấm đoán
AI phụ thuộc học tập không hình thành chỉ vì học sinh biết dùng chatbot, mà khi công cụ làm thay phần việc cần thiết để các em hiểu và vận dụng kiến thức. Khảo sát đầu năm 2024 với 11.000 học sinh tại 44 tỉnh, thành cho thấy 87% biết AI được dùng trong giáo dục; khảo sát đầu năm 2025 với gần 35.000 giáo viên ghi nhận 76% đã dùng AI trong giảng dạy. Mức độ phổ biến ấy khiến hướng dẫn sử dụng trở nên thiết yếu. Theo Quyết định 2422/QĐ-BGDĐT, giáo dục AI sẽ được triển khai tại trường học trên toàn quốc từ năm học 2026–2027. Nội dung cốt lõi gồm 12 tiết mỗi lớp mỗi năm học, và trường có thể mở rộng tùy điều kiện. Chính sách này sẽ có ý nghĩa khi dạy học sinh phân biệt việc dùng AI để gợi ý, tìm thông tin với việc chép lời giải để né tránh suy nghĩ.
Minh bạch và trách nhiệm là ranh giới cần giữ
Ở bậc đại học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, đã chuyển từ Khung năng lực số sang Khung năng lực AI từ khoảng năm 2025, đồng thời đưa yêu cầu sử dụng AI vào giảng dạy, nghiên cứu và học tập. Trường cho biết 100% cán bộ đã được tập huấn chuyên sâu; hướng dẫn cũng yêu cầu sản phẩm học thuật nêu rõ có dùng AI hay không và mức độ sử dụng. Trường còn dùng Turnitin để hỗ trợ kiểm soát đạo văn, yêu cầu toàn bộ cán bộ và sinh viên chú ý kiểm tra sản phẩm học thuật. Ranh giới hợp lý không phải là loại AI khỏi lớp học, mà là dùng nó để tìm thông tin, xử lý dữ liệu và phát triển ý tưởng, không thay thế tư duy phản biện, phân tích hay trách nhiệm cá nhân. Nhà trường cho biết sẽ tiếp tục quan tâm đến cách thức và mức độ dùng AI trong đào tạo, nghiên cứu. Kết luận nên rõ ràng: AI có thể hỗ trợ việc học, nhưng năng lực phải do người học tự xây dựng.
