Kinh tế tuần hoàn Việt Nam: từ áp lực môi trường đến cơ hội tăng trưởng
Kinh tế tuần hoàn Việt Nam là cách tổ chức sản xuất và tiêu dùng nhằm giảm tối đa chất thải, kéo dài vòng đời vật chất và tái sinh tài nguyên, trong đó chất thải hữu cơ được coi như nguyên liệu để tạo ra năng lượng, phân bón và giá trị kinh tế mới, thay vì bị chôn lấp gây ô nhiễm và lãng phí nguồn lực. Việc hợp tác Nhật Bản Việt Nam trong lĩnh vực chất thải hữu cơ thành năng lượng không còn là thử nghiệm bên lề, mà đang trở thành một hướng đi chiến lược gắn với phát triển bền vững xanh. Việt Nam đang tăng tốc chuyển đổi xanh và đặt mục tiêu giảm phát thải ròng về 0 vào năm 2050 theo cam kết COP26; trong bối cảnh đó, xử lý khí sinh học từ rác thải không chỉ là giải pháp môi trường mà là nền tảng cho một mô hình tăng trưởng mới.
VNUA–JICA–Toyo: hệ thống CT-1000 cho thấy kinh tế tuần hoàn có thể kiếm tiền
Điểm nhấn của hợp tác Nhật Bản Việt Nam là dự án giữa Học viện Nông nghiệp Việt Nam (VNUA), JICA và liên danh Toyo Fujiko–Toyo Energy Solution, nhằm khảo sát tiềm năng phát triển kinh doanh bền vững trong sản xuất điện và phân bón hữu cơ từ rác thải rắn. Về bản chất, đây không chỉ là dự án kỹ thuật mà là phép thử xem kinh tế tuần hoàn Việt Nam có thể trở thành ngành kinh doanh khả thi hay không. Công nghệ lên men khí mê-tan dùng vi sinh vật phân hủy chất thải hữu cơ trong môi trường yếm khí, tạo khí sinh học để phát điện hoặc tạo nhiệt, đồng thời cho ra dịch sau lên men dùng làm phân bón hữu cơ. "Trong khuôn khổ dự án, hệ thống CT-1000 đã vận hành ổn định với công suất xử lý 30 kg rác thải mỗi ngày, tạo ra nguồn phân bón sinh học chất lượng cao". Đây là thông điệp rõ ràng: biến chất thải hữu cơ thành năng lượng là một dây chuyền giá trị chứ không phải chi phí thuần túy.
Từ góc độ người nông dân và chính quyền địa phương, mô hình CT-1000 cho thấy xử lý rác không cần là gánh nặng ngân sách. Rác thực phẩm, chất thải chăn nuôi và rác sinh hoạt được đưa vào hệ thống, tạo thành khí sinh học từ rác thải dùng cho lò hơi hoặc máy phát điện, phần dịch trở thành phân bón hữu cơ cho lúa, cà chua, cải bắp, rau muống. Mô hình này đồng thời giải quyết bài toán ô nhiễm do chôn lấp, giảm phát thải khí nhà kính và cắt giảm chi phí phân bón hóa học. Điều cốt lõi là VNUA đã làm chủ hệ thống đánh giá tiềm năng tạo khí metan sinh học (BMP) và vận hành CT-1000 hiệu quả, nghĩa là tri thức không bị phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác nước ngoài. Trong một thị trường đang tìm mô hình tăng trưởng xanh, đây là bước đi mang tính mở đường hơn là một dự án đơn lẻ.
Quảng Ninh: hợp tác chiến lược để nâng cấp quản trị xanh thay vì chỉ làm hạ tầng
Nếu VNUA cho thấy tiềm năng công nghệ chất thải hữu cơ thành năng lượng ở cấp cơ sở, thì Quảng Ninh đang chuyển hợp tác Nhật Bản Việt Nam lên cấp chiến lược địa phương. Sau nhiều thập kỷ, quan hệ giữa tỉnh này và đối tác Nhật Bản bước sang giai đoạn mới: từ nâng cấp hạ tầng kỹ thuật sang cùng kiến tạo giá trị xanh trong nông nghiệp công nghệ cao, bảo vệ môi trường và phát triển thủy sản bền vững. Nổi bật là các mô hình thu gom, phân loại rác trên biển và vận hành tàu thu gom rác dùng nhiên liệu sinh học ở khu vực Vịnh Hạ Long. Thay vì chỉ dọn rác, Quảng Ninh đang thử cách quản lý di sản thiên nhiên gắn với kinh tế tuần hoàn Việt Nam và tăng trưởng xanh. Điều này cho thấy kinh tế tuần hoàn không phải khái niệm phòng thí nghiệm, mà là phương thức quản trị tài nguyên và không gian biển.
Quan trọng hơn, Quảng Ninh không chỉ nhìn Nhật Bản như nhà tài trợ mà như đối tác chia sẻ công nghệ và triết lý phát triển bền vững xanh. Tỉnh này liên kết với Hokkaido để tiếp cận công nghệ nuôi biển hiện đại, chế biến sâu và quy trình bảo quản nông, thủy sản, đồng thời chuẩn hóa kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Việc kết hợp tiềm năng tự nhiên với công nghệ và cách tiếp cận bảo vệ môi trường từ Nhật Bản được xem là điểm tựa để Quảng Ninh hướng tới vị thế trung tâm kinh tế xanh hàng đầu khu vực. Nếu nhìn rộng hơn, đây là mô hình hợp tác địa phương–quốc tế mà các tỉnh ven biển khác có thể học: dùng hợp tác quốc tế để nâng cấp toàn bộ chuỗi giá trị từ khai thác, chế biến đến quản trị rác thải, thay vì chỉ xin dự án hạ tầng rời rạc.
Từ thí điểm đến mở rộng: vì sao phải coi rác hữu cơ là tài sản chiến lược
Dự án VNUA–JICA–Toyo được triển khai từ tháng 5/2022 đến tháng 12/2026, đồng nghĩa chúng ta mới đi hết một nửa chặng đường. Trong thời gian đó, dự án đã đánh giá tiềm năng khí metan của bốn nhóm chất thải phổ biến (phân gà, phân lợn, thức ăn thừa, rác hữu cơ) và tổ chức đào tạo giảng viên VNUA tại Nhật Bản để nâng cao năng lực vận hành và nghiên cứu. Tại Nhật Bản hiện có khoảng 300 cơ sở vận hành công nghệ lên men khí mê-tan; con số này cho thấy quy mô mà Việt Nam có thể hướng tới nếu coi rác hữu cơ là nguồn năng lượng và dinh dưỡng, chứ không phải thứ phải giấu dưới đất. "Dự án được kỳ vọng sẽ thúc đẩy phổ biến các mô hình lên men khí mê-tan quy mô nhỏ và trung bình phù hợp điều kiện địa phương cũng như nhu cầu doanh nghiệp". Nói cách khác, mục tiêu sau cùng là hình thành thị trường dịch vụ xử lý rác và sản xuất năng lượng phân tán.
Để bước qua ngưỡng thí điểm, điều Việt Nam cần không chỉ thêm thiết bị mà là tư duy coi chất thải hữu cơ thành năng lượng là ngành kinh tế. Khi chính quyền nhìn rác là chi phí, ngân sách sẽ bị hút vào chôn lấp. Khi rác được nhìn như tài sản, sẽ xuất hiện doanh nghiệp, chuỗi giá trị và công nghệ. Các mô hình CT-1000, BMP hay thu gom rác trên biển bằng nhiên liệu sinh học đã chứng minh rằng một phần kinh tế tuần hoàn Việt Nam hoàn toàn khả thi về mặt kỹ thuật và xã hội. Việc mở rộng tiếp theo cần đi kèm cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tư nhân tham gia, chuẩn hóa tiêu chí chất lượng phân bón hữu cơ và tích hợp các hệ thống khí sinh học từ rác thải vào chiến lược năng lượng tái tạo quốc gia. Nếu chỉ dừng lại ở vài mô hình đẹp trên báo cáo, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội chuyển áp lực môi trường thành động lực tăng trưởng.
