Phí chụp ảnh Dinh Độc Lập: quy định nhắm vào ai, vì điều gì?
Phí chụp ảnh Dinh Độc Lập 500.000 đồng/máy ảnh là một quy định dịch vụ mới tại di tích quốc gia đặc biệt, được thiết kế chủ yếu để áp dụng cho thợ ảnh và ê kíp chụp ảnh chuyên nghiệp sử dụng không gian dinh cho mục đích kinh doanh, chứ không nhằm thu thêm tiền từ du khách thông thường chỉ mang máy ảnh cá nhân để chụp hình lưu niệm. Mấu chốt tranh cãi nằm ở việc đây là một chính sách bảo vệ không gian di tích hay là một rào cản đối với quyền sáng tạo, chụp ảnh của người đến tham quan. Từ ngày 1-8, Hội trường Thống Nhất áp dụng bảng giá dịch vụ chụp ảnh mới tại Dinh Độc Lập, trong đó mức phí 500.000 đồng/máy ảnh cơ hoặc thiết bị tương đương gây chú ý đặc biệt. Theo lãnh đạo đơn vị, mục tiêu chính không phải tăng doanh thu mà để quản lý các trường hợp sử dụng không gian dinh cho dịch vụ chụp ảnh kéo dài, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận của những đoàn khách khác. Chính bởi lý do này, cuộc tranh luận đang xoay quanh câu hỏi: bảo tồn trật tự có thể đi xa đến đâu mà không xâm phạm quyền trải nghiệm của công chúng?
Lý do ban quản lý: trả lại không gian tham quan, không phải kiếm thêm tiền
Cách giải thích từ phía Dinh Độc Lập khá rõ: nhiều ê kíp chụp ảnh dịch vụ đã biến khuôn viên thành phim trường dài hạn, chiếm dụng các vị trí đẹp quá lâu, tạo sự lộn xộn và cản trở dòng khách tham quan. Du khách bình thường thường chỉ dừng lại vài phút để chụp vài tấm lưu niệm rồi đi tiếp, trong khi một buổi chụp dịch vụ có thể kéo dài, với nhiều góc chụp, đạo cụ và kịch bản tạo dáng. Trong bối cảnh đó, quy định bảo vệ di tích này được trình bày như một biện pháp “lọc nhiễu” cho không gian tham quan. Một câu nói đáng chú ý là: “Về cơ bản, chúng tôi không đặt mục tiêu doanh thu hay lợi nhuận từ khoản phí này. Mục đích là hạn chế những hoạt động dịch vụ có thể ảnh hưởng đến du khách”. Phí 500.000 đồng máy ảnh, theo cách lập luận này, không phải công cụ kiếm tiền mà là hàng rào mềm, buộc những người làm dịch vụ phải cân nhắc tần suất và cách thức sử dụng di tích. Tuy vậy, khi tiền được dùng như công cụ quản lý, cảm nhận của công chúng rất dễ nghiêng về phía cho rằng mình đang bị tính phí thêm cho một quyền gần như hiển nhiên trong trải nghiệm du lịch.
Du khách và thợ ảnh: giữa lo lắng, linh hoạt và câu chuyện công bằng
Phản ứng đầu tiên trước mức phí 500.000 đồng/máy ảnh là… hoang mang. Nhiều người đọc thông báo đã lo rằng chỉ cần mang máy ảnh cá nhân vào tham quan Dinh Độc Lập cũng phải trả thêm tiền, đến mức có người từng định để máy ở nhà. Tâm lý này không phải vô lý: trong bối cảnh chính sách tham quan ở TP.HCM ngày càng đa dạng, một khoản phí mới, lại đánh thẳng vào “đam mê chụp ảnh”, dễ bị hiểu là một bước lùi trong quyền tiếp cận văn hóa. Thực tế ghi nhận cho thấy cách thực hiện tại cổng lại khá linh hoạt: phóng viên mang máy ảnh chuyên nghiệp vào trong vai du khách mà không bị yêu cầu đóng thêm phí, các bạn trẻ, du khách mang máy ảnh kỹ thuật số vẫn vào bình thường. Ngay cả thợ ảnh tự do lần đầu làm dịch vụ tại dinh cũng được cho qua nếu không thường xuyên tác nghiệp. Trái lại, những người vào chụp kỷ yếu, áo dài với tần suất 4–5 buổi/tuần trước đây thì được nhận diện, mua vé dịch vụ 500.000 đồng và đeo vòng tay khi tác nghiệp. Về mặt công bằng, cách phân biệt dựa trên tần suất và tính “dịch vụ” nghe hợp lý, nhưng khi tiêu chí không được viết rõ, việc “nhìn mặt đoán nghiệp” luôn tiềm ẩn nguy cơ tùy tiện.
Ranh giới mờ giữa khách tham quan và người làm dịch vụ
Điểm yếu rõ ràng của quy định bảo vệ di tích này nằm ở chỗ nó phụ thuộc nhiều vào đánh giá cảm tính của lực lượng bảo vệ. Lãnh đạo Hội trường Thống Nhất thừa nhận cách phân biệt hiện nay “vẫn có yếu tố tương đối”, dù tin vào kinh nghiệm quan sát các ê kíp mang nhiều thiết bị, chân đèn, thực hiện chương trình chụp cụ thể để nhận diện hoạt động dịch vụ. Điều đó có nghĩa, ranh giới giữa “du khách hay thợ ảnh” không được xác lập bằng văn bản, mà bằng trực giác của người gác cổng. Ở chiều tích cực, cách làm này cho phép linh hoạt: một thợ ảnh tự do đến dinh 1–2 buổi/tuần sau khi quy định áp dụng vẫn cảm thấy quy định “hợp lý”, vì giúp giảm tình trạng lộn xộn trước đó. Nhưng ở chiều ngược lại, nhiều du khách băn khoăn việc thiếu tiêu chí cụ thể có thể dẫn đến cách áp dụng không thống nhất, thậm chí gây cảm giác bị phân biệt đối xử khi cùng mang máy ảnh như nhau. Khi các thiết bị quay chụp ngày càng phổ biến, câu hỏi đặt ra là: dựa vào đâu để xác định đâu là “máy ảnh cơ hoặc thiết bị tương đương” dùng cho dịch vụ, đâu chỉ là dụng cụ sáng tạo cá nhân?
Cần minh bạch hơn để hòa giải tranh cãi du lịch nhiếp ảnh
Tranh cãi du lịch nhiếp ảnh quanh phí chụp ảnh Dinh Độc Lập cho thấy một thực tế: không gian di tích đang gánh cùng lúc hai vai – nơi tham quan đại chúng và bối cảnh sáng tạo hình ảnh, thương mại. Nếu không có quy định, rủi ro lộn xộn là rõ; nhưng nếu dùng phí 500.000 đồng/máy ảnh như hàng rào mà thiếu minh bạch, niềm tin của du khách sẽ sứt mẻ. Ban quản lý đã nhận ra vấn đề và cho biết sẽ rà soát lại cách diễn đạt, truyền thông để người dân, du khách hiểu chính xác hơn về đối tượng áp dụng, đồng thời sửa nội dung các bảng thông báo theo hướng rõ ràng hơn. Việc làm việc lại với đội ngũ bảo vệ, đặc biệt bộ phận kiểm soát vé, nhằm yêu cầu thực hiện quy định linh hoạt, tránh máy móc, là bước đi đúng. Tuy nhiên, nếu muốn giữ được uy tín của một di tích biểu tượng, Dinh Độc Lập cần đi xa hơn: công khai tiêu chí nhận diện hoạt động dịch vụ, tham vấn cộng đồng nhiếp ảnh, và nhất quán trong cách áp dụng trên thực tế. Một chính sách tham quan thông minh không chỉ bảo vệ tường vách, mà phải bảo vệ luôn cảm giác được tôn trọng của mỗi người cầm máy đến với di tích.
