Từ Đường lên đỉnh Olympia đến tham vọng khoa học hữu cơ
Hành trình của Giáo sư Nguyễn Thành Vinh cho thấy con đường từ các cuộc thi học sinh giỏi như Đường lên đỉnh Olympia hóa học, Olympic Hóa học quốc tế đến vị thế nhà khoa học hóa học hữu cơ hàng đầu hoàn toàn có thể kéo dài thành một sự nghiệp nghiên cứu khoa học bền bỉ, nếu người trẻ giữ được đam mê và kỷ luật học thuật xuyên suốt nhiều thập kỷ. Sinh năm 1982, Vinh được khán giả cả nước biết đến khi trở thành Á quân mùa đầu tiên của Đường lên đỉnh Olympia, lúc còn là học sinh lớp chuyên Hóa Trường THPT Chuyên Lam Sơn, Thanh Hóa. Cùng năm đó, anh giành Huy chương Bạc Olympic Hóa học Quốc tế, đặt nền móng cho một quãng đường không dừng lại ở ánh hào quang tuổi học trò mà hướng đến chuẩn mực khoa học quốc tế. Sự lựa chọn sang Australia du học, thay vì theo đuổi nghệ thuật sau vai Nam trong “Phía trước là bầu trời”, cho thấy anh ưu tiên tri thức, chứ không chỉ danh tiếng ngắn hạn.
Huy chương Mary Garson: cột mốc của một nhà khoa học hóa học hữu cơ
Ngày 17/8, Mạng lưới Đổi mới Sáng tạo Việt Nam tại Australia cho biết Giáo sư Nguyễn Thành Vinh vừa được Viện Hóa học Hoàng gia Australia (RACI) trao Huy chương Mary Garson 2026, giải thưởng dành cho các nhà hóa học hữu cơ trung niên xuất sắc. Huy chương được trao tại Đại hội Toàn quốc RACI 2026 ở Perth diễn ra từ ngày 5 đến 10/7, ghi nhận đóng góp nổi bật của Vinh trong nghiên cứu tổng hợp hữu cơ và hóa dược. Điều đáng nói là đây đã là lần thứ hai ông được RACI vinh danh, sau Huy chương Athel Beckwith dành cho nhà hóa học hữu cơ trẻ xuất sắc vào năm 2016, cho thấy sự phát triển liên tục từ “ngôi sao trẻ” đến “trụ cột trung niên” của lĩnh vực này. Trong phát biểu nhận giải, Vinh nhấn mạnh thành quả thuộc về “sự tận tâm và nỗ lực của tất cả thành viên nhóm nghiên cứu” tại Khoa Hóa học, Đại học New South Wales – một cách nhìn khiêm tốn nhưng cũng nói rõ vai trò lãnh đạo khoa học của ông.
Con đường học thuật: từ Lam Sơn đến UNSW và ANU
Nếu sân chơi Olympia hóa học là bệ phóng, thì chính những lựa chọn nhất quán về học thuật mới quyết định Vinh trở thành Giáo sư. Sau khi hoàn thành chương trình học trong nước, ông nhận học bổng toàn phần của Chính phủ Australia để sang Sydney du học. Tại Đại học New South Wales (UNSW), Vinh theo học ngành Hóa học Công nghiệp, trước khi làm Tiến sĩ Hóa hữu cơ tại Đại học Quốc gia Australia (ANU) ở Canberra dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Michael Sherburn. Đây không chỉ là những danh hiệu bằng cấp, mà là quá trình rèn luyện tư duy nghiên cứu: phát triển các phương pháp tổng hợp mới cho hợp chất tự nhiên, phân tử dùng mô phỏng quá trình vận chuyển thuốc. Năm 2010, ông sang Đức làm nghiên cứu sau Tiến sĩ với học bổng Alexander von Humboldt, tập trung vào xúc tác hữu cơ tại Viện Hóa học hữu cơ RWTH Aachen. Câu chuyện ở đây rất rõ: không có đường tắt, chỉ có những bậc thang nghiên cứu được bước đều đặn trong hơn hai thập kỷ.
Xây dựng nhóm nghiên cứu và ảnh hưởng tại Australia
Sau các chặng đào tạo, Nguyễn Thành Vinh bắt đầu sự nghiệp nghiên cứu khoa học độc lập vào tháng 6/2013 tại Đại học Curtin, nơi ông xây dựng nhóm nghiên cứu riêng. Năm 2015, ông gia nhập UNSW với vai trò giảng viên; ba năm sau trở thành giảng viên cao cấp, được bổ nhiệm Phó Giáo sư năm 2022 và Giáo sư chính thức vào năm 2026. Theo bảng xếp hạng QS 2026, UNSW nằm trong nhóm 20 đại học hàng đầu thế giới, trong bối cảnh đó, việc một nhà khoa học Việt Nam giữ vị trí Giáo sư là minh chứng mạnh mẽ về năng lực cạnh tranh học thuật toàn cầu. Các hướng nghiên cứu của Vinh bao gồm xúc tác hữu cơ, hoạt hóa liên kết CH trong hợp chất thơm, tổng hợp các hợp chất sinh học có nguồn gốc tự nhiên và hóa dược. Năm 2025, ông được xếp vào danh sách những nhà nghiên cứu có ảnh hưởng tại Australia trong hóa học hữu cơ, cho thấy tác động của anh vượt qua phạm vi một nhóm nghiên cứu để trở thành tiếng nói quan trọng của ngành.
Từ sân chơi học sinh giỏi đến trách nhiệm với cộng đồng khoa học Việt
Điều đáng chú ý là Nguyễn Thành Vinh không đóng lại chương đời Olympia hóa học như một kỷ niệm đơn lẻ, mà xem đó là điểm khởi đầu của trách nhiệm với cộng đồng tri thức. Ông hiện là Cố vấn Khoa học cấp cao của Mạng lưới Đổi mới Sáng tạo Việt Nam tại Australia, tham gia nhiều hoạt động kết nối trí thức và nhà khoa học Việt đang sinh sống, làm việc tại đây. Gần đây, Vinh có buổi trình bày về vai trò của hóa học trong y học hiện đại nhân chuyến thăm Australia của Bộ trưởng Bộ Y tế Việt Nam, cho thấy ông dùng uy tín học thuật để đối thoại trực tiếp với các nhà hoạch định chính sách. Hành trình từ Á quân Olympia mùa đầu tiên, Huy chương Bạc Olympic Hóa học quốc tế đến Huy chương Mary Garson không chỉ là câu chuyện thành công cá nhân, mà là minh chứng rằng những sân chơi học sinh giỏi có thể trở thành bước mở cho các hành trình khoa học quốc tế – nếu người tham gia chọn đi tiếp, thay vì dừng lại ở danh hiệu.
