Nhận diện sớm – chìa khóa phòng ngừa bạo lực học đường
Dấu hiệu bạo lực học đường là tập hợp những thay đổi về tâm lý, hành vi và mối quan hệ của học sinh, thể hiện qua xung đột, bắt nạt, cô lập hoặc kích động trên không gian thực và mạng xã hội, có nguy cơ dẫn đến tổn thương thể chất, tinh thần hoặc tự gây hại nếu không được can thiệp kịp thời. Nếu giáo viên và phụ huynh vẫn chờ clip đánh nhau lan truyền rồi mới họp khẩn, xin lỗi, kỷ luật, thì chúng ta đang đi sau tổn thương của trẻ một quãng rất dài. Công tác tư vấn học đường và an toàn trường học hiện nay đòi hỏi năng lực phát hiện sớm những thay đổi trong tâm lý, hành vi, mối quan hệ của học sinh, thay vì chỉ can thiệp sau khi sự việc đã xảy ra. Nói cách khác, trách nhiệm của người lớn là can thiệp trước khi cú đánh đầu tiên diễn ra, không phải sau khi clip đã tràn ngập mạng.
Những dấu hiệu cảnh báo sớm: Đừng bỏ qua điều “nhỏ”
Muốn nhận diện xung đột sớm, giáo viên và phụ huynh phải tập trung vào những thay đổi “lạ” ở học sinh thay vì chờ dấu hiệu quá rõ. Ngành giáo dục đã yêu cầu các trường chủ động nắm tình hình, diễn biến quan hệ giữa học sinh; kịp thời nhận diện các dấu hiệu xung đột, bắt nạt, cô lập hoặc kích động trên mạng xã hội để can thiệp ngay từ khi mới phát sinh. Trong môi trường số, bạo lực học đường còn mang nhiều hình thức âm thầm như nhóm “bóc phốt” kín, cô lập trên môi trường mạng, tẩy chay ngầm hay phát tán hình ảnh, video nhạy cảm. Đây là những biểu hiện ít ồn ào nhưng gây tổn thương sâu. Khi phát hiện dấu hiệu bắt nạt, đe dọa, xung đột hoặc tự gây tổn hại, cách tiếp cận học sinh phải dựa trên tôn trọng, bảo mật, không kỳ thị và không làm gia tăng tổn thương.
Vai trò then chốt của giáo viên chủ nhiệm và tư vấn tâm lý học đường
Không thể phòng ngừa bạo lực trường học nếu xem giáo viên chủ nhiệm chỉ là người điểm danh và báo cáo sĩ số. Họ, cùng với đội ngũ tư vấn tâm lý học đường, chính là “hệ thống cảnh báo sớm” của nhà trường. Ngành giáo dục đã yêu cầu phát huy vai trò của giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, bộ phận tư vấn tâm lý học đường và các lực lượng hỗ trợ trong nhà trường để nhận diện sớm những thay đổi đáng lưu ý về cảm xúc, hành vi, quan hệ bạn bè; dấu hiệu học sinh bị đe dọa, bắt nạt, tổn thương hoặc có nguy cơ gây mất an toàn. Quan trọng hơn, họ phải tạo được sự tin cậy để học sinh chủ động chia sẻ khi bị bắt nạt, cô lập, đe dọa hoặc gặp khó khăn về tâm lý. Nếu học sinh không dám nói, nghĩa là hệ thống tư vấn tâm lý học đường đang hoạt động hình thức, và mọi khẩu hiệu phòng ngừa chỉ tồn tại trên giấy.
Quy tắc ứng xử, giám sát và phối hợp: Bộ ba “lá chắn” cho trường an toàn
Một trường học an toàn không thể xây dựng bằng khẩu hiệu, mà bằng những quy tắc ứng xử cụ thể, được thực thi nghiêm. Cơ quan quản lý yêu cầu các cơ sở giáo dục quán triệt trách nhiệm xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện; thực hiện nghiêm quy tắc ứng xử; tăng cường giáo dục kỹ năng kiểm soát cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn bằng biện pháp tích cực và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi có nguy cơ mất an toàn. Các giải pháp thực tế bao gồm xây dựng và phổ biến quy tắc ứng xử có sự tham gia của học sinh, phụ huynh; tổ chức hoạt động về kỹ năng sống, quản lý cảm xúc; tăng giám sát tại những khu vực có nguy cơ và thiết lập kênh để học sinh phản ánh khi gặp vấn đề. Đồng thời, các trường phải rà soát, bổ sung, hoàn thiện phương án bảo đảm an ninh, an toàn; bố trí lực lượng trực, giám sát tại cổng trường, sân trường, hành lang, cầu thang, nhà vệ sinh và các khu vực khuất tầm quan sát.
Tập huấn 700+ giáo viên: Tín hiệu của một cách tiếp cận hệ thống
Nhận diện sớm không phải năng lực bẩm sinh, mà là kỹ năng cần được đào tạo bài bản. Một chương trình tập huấn đã cập nhật kiến thức, kỹ năng về truyền thông giáo dục, nhận diện và phòng ngừa bạo lực học đường, tư vấn tâm lý, hướng nghiệp và hỗ trợ học sinh cho hơn 700 thầy cô là Ban Giám hiệu, giáo viên phụ trách tư vấn học đường và công tác xã hội tại các trường THPT trên địa bàn TP.HCM. Đây không phải hoạt động lẻ tẻ; nó thuộc một chương trình tập huấn với năm mục tiêu cốt lõi: giúp cán bộ quản lý hiểu đúng bản chất tâm lý và các hình thái biểu hiện của bạo lực học đường; trang bị năng lực nhận diện sớm dấu hiệu cảnh báo; cung cấp quy trình phòng ngừa, can thiệp, xử lý bài bản, đúng pháp luật; nâng cao kỹ năng lãnh đạo trong xây dựng văn hóa học đường tích cực; và hình thành tư duy quản trị rủi ro chủ động thay vì chỉ ứng phó bị động. Khi cán bộ, giáo viên có thêm công cụ để nhận diện sớm, truyền thông phù hợp và kết nối hỗ trợ kịp thời, kiến thức từ chương trình sẽ được chuyển hóa thành hành động cụ thể trong quá trình đồng hành cùng học sinh.
Dù vậy, vẫn còn những điểm yếu cần thẳng thắn nhìn nhận. Tại một số cơ sở giáo dục, hoạt động phòng ngừa, tư vấn và phối hợp xử lý vấn đề liên quan đến học sinh chưa được thực hiện đồng bộ, thường xuyên; việc phát hiện học sinh gặp khó khăn về tâm lý, có biểu hiện bất thường hoặc nguy cơ xung đột đôi khi còn chậm. Một sai lầm khác là xử lý sự cố theo kiểu né tránh, hình thức. Trong khi yêu cầu đặt ra là việc xác minh, xử lý phải bảo đảm khách quan, thận trọng, đúng thẩm quyền và quy định; không bao che, né tránh, xử lý hình thức; không quy kết khi chưa đủ căn cứ. Kinh nghiệm cho thấy, những trường nghiêm túc nắm bắt tình hình học sinh, tổ chức tư vấn tâm lý học đường và phối hợp hỗ trợ khi phát sinh khó khăn đã góp phần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện. Đó là kết quả mà bất cứ giáo viên và phụ huynh nào cũng có thể cùng hướng tới nếu coi việc phòng ngừa bạo lực học đường là ưu tiên hàng đầu, không phải nhiệm vụ “làm cho có”.
