Khi guitar điện cất tiếng đàn bầu và phố phường Hà Nội
Nhạc sĩ Nguyên Lê guitar jazz là hình mẫu cho cách một nghệ sĩ dùng guitar điện âm thanh truyền thống để giả lập tiếng đàn bầu, đàn tranh và không gian phố phường Hà Nội, qua đó tạo nên fusion jazz Việt Nam mang dấu ấn cá nhân nhưng vẫn đậm hồn dân tộc. Chiều 18/9, trong khuôn khổ Liên hoan Nhạc Jazz quốc tế Hà Nội, ông dẫn workshop “Ngôn ngữ Jazz trong âm nhạc truyền thống”, không phải để giải thích jazz là gì, mà để cho khán giả nghe thấy jazz truyền thống Việt sẽ có âm thanh ra sao. Khán giả và nghệ sĩ trẻ kinh ngạc khi chứng kiến ông dùng guitar điện tái tạo không gian âm thanh đặc trưng phố Hà Nội với tiếng lao xao quen thuộc, rồi bất ngờ để cây đàn “cất tiếng” như đàn bầu. Không cần mang cả kho nhạc cụ dân tộc lên sân khấu, ông chứng minh chỉ một cây guitar điện, nếu được chơi bằng tư duy dân gian, vẫn có thể mở cánh cửa đến những âm hưởng chèo, cải lương, hát xẩm ngay trên nền đàn bầu jazz hiện đại.
Kỹ thuật mô phỏng khó, nhưng cái khó nằm ở tư duy dân gian
Điều khiến nghệ sĩ trẻ choáng ngợp không chỉ là độ điêu luyện của ngón đàn, mà là cách Nguyên Lê biến kỹ thuật thành ngôn ngữ văn hóa. Bằng việc đưa kỹ thuật luyến láy của đàn bầu, đàn tranh lên guitar điện, ông buộc người nghe phải nhìn lại: nhạc cụ hiện đại không làm mất đi bản sắc, vấn đề luôn nằm ở thái độ với di sản. Nhạc sĩ Dương Cầm nhận định việc giả lập tiếng đàn bầu trên guitar là kỹ thuật cực khó: người chơi phải hiểu sâu chức năng nhạc cụ, có mục đích rõ ràng và nghiên cứu kỹ âm thanh dân gian mới tái tạo thành công. Câu nói này là cảnh báo cho thế hệ mới: fusion jazz Việt Nam không phải trò “pha trộn cho lạ” mà là quá trình học hỏi nghiêm túc. Chỉ khi nghệ sĩ thật sự nắm tinh thần chèo, tuồng, hát xẩm, cải lương, họ mới biến được chất liệu dân gian truyền thống thành công cụ sáng tạo jazz đương đại thay vì lớp trang trí bề mặt.
Jazz truyền thống Việt: bản sắc chứ không phải bản sao New York
Workshop “Ngôn ngữ Jazz trong âm nhạc truyền thống” đặt ra một quan điểm rõ: nếu jazz tại Hà Nội cố bắt chước New York hay Paris, nó sẽ mãi là bản sao. Từ tiếng đàn của Nguyên Lê đến chia sẻ của các nghệ sĩ, thông điệp chung là phải xem kho tàng âm nhạc dân gian Việt – chèo, tuồng, hát xẩm, cải lương – như nguồn ngữ liệu chính để xây dựng jazz mang ngôn ngữ dân gian Việt, hướng tới các tác phẩm quốc tế. Theo nhạc sĩ Dương Cầm, hoàn toàn có thể xây dựng một thứ nhạc jazz truyền thống Việt mà chất liệu dân gian lại tạo ra tác phẩm đạt chuẩn quốc tế; âm nhạc của Nguyên Lê, Ngô Hồng Quang, Quyền Văn Minh là bằng chứng rõ ràng. Nhạc sĩ Quyền Văn Minh cũng từng trăn trở đưa thang âm ca trù, ả đào, xẩm, chèo vào jazz, và kết quả là những bản jazz Việt nơi giai điệu dân tộc được chơi với tinh thần ngẫu hứng. Đây không phải xu hướng nhất thời, mà là quá trình âm thầm đã và đang tạo ra một diện mạo jazz Việt khác biệt.
Vì sao nên làm jazz bằng ngôn ngữ Việt ngay lúc này?
Buổi chia sẻ của Nguyên Lê diễn ra trong bối cảnh Việt Nam muốn phát triển công nghiệp văn hóa và xuất khẩu văn hóa theo định hướng chính trị, đồng nghĩa nghệ sĩ không thể né câu hỏi: mình đem thứ gì ra thế giới. Nếu câu trả lời chỉ là những bản sao của jazz Âu – Mỹ, chúng ta sẽ tự gạt mình khỏi cuộc chơi. Ngược lại, khi một nghệ sĩ dùng đàn bầu jazz hiện đại, dùng guitar điện âm thanh truyền thống, họ đang đưa ra một đề xuất âm nhạc không thể trộn lẫn. Nhạc sĩ Dương Cầm nói thẳng lý do mời Nguyên Lê: ông là “lá cờ đầu” trong phong trào quảng bá nhạc Việt ra quốc tế. Từ góc nhìn đó, workshop không chỉ là một lớp học, mà là lời nhắc nhở: muốn đi xa, hãy bắt đầu từ chính ngôn ngữ âm nhạc dân gian của dân tộc mình. Đây là thời điểm jazz Việt có cơ hội định dạng bản sắc, và nếu bỏ lỡ, rất khó có lại một thế hệ nghệ sĩ gốc Việt như Nguyên Lê đang được thế giới công nhận.
Tín hiệu cho thế hệ trẻ: lấy di sản làm đường cao tốc, không phải bảo tàng
Điểm quan trọng nhất của buổi workshop không nằm ở những tiết lộ kỹ thuật, mà ở niềm tin nó gieo cho nghệ sĩ trẻ: di sản không phải thứ để bảo tồn nguyên trạng trong tủ kính, mà là chất liệu sống có thể trở thành đường cao tốc đưa họ ra thế giới. Ban tổ chức kỳ vọng lớp học cự ly gần với biểu tượng Nguyên Lê giúp các nghệ sĩ trẻ vừa tiếp thu kỹ năng sáng tác, sản xuất, vừa có thêm niềm tin rằng jazz Việt có thể bước ra thế giới một cách kiêu hãnh nếu khởi đi từ âm nhạc dân gian. Theo nhạc sĩ Dương Cầm, workshop đã truyền cảm hứng để nghệ sĩ trẻ hình dung con đường riêng, cách chuyển soạn, dùng văn hóa Việt trong một tác phẩm jazz. Thực tế, ông nhận thấy ngày càng nhiều người trẻ phát triển jazz theo hướng này, dùng giai điệu dân tộc để chơi jazz, và thậm chí viết ca khúc mang âm hưởng blues rất rõ nét. Tương lai jazz Việt sẽ phụ thuộc vào việc thế hệ mới có dám tiếp tục tinh thần Nguyên Lê – không ngại thử nghiệm, nhưng kiên quyết bám rễ vào bản sắc Việt.
