Tự điều trị: từ niềm tin “thuốc lành” đến bệnh gan cấp tính
Tự điều trị bằng thuốc nam, mật động vật và các bài thuốc truyền miệng là hành vi người bệnh tự dùng hoặc tự phối hợp dược liệu, không có chỉ định và giám sát của bác sĩ, dễ dẫn tới bệnh gan cấp tính, suy gan, suy thận và tổn thương đa cơ quan dù bản thân người dùng tin rằng đó là phương pháp an toàn, “tự nhiên” và có lợi cho sức khỏe.
Điểm mấu chốt cần nói thẳng: thuốc nam không rõ nguồn gốc và mật cá không hề lành; chúng là mối đe dọa âm thầm đối với gan. Mật của một số loài cá nước ngọt thuộc họ cá chép, đặc biệt là cá trắm, có thể chứa độc tố gây tổn thương gan, thận và nhiều cơ quan khác, thậm chí đe dọa tính mạng. Cùng lúc, một số sản phẩm thuốc nam không rõ thành phần hoặc chưa được kiểm định chất lượng có thể chứa hoạt chất gây độc cho gan, thận hoặc tương tác bất lợi với các thuốc điều trị khác. Khi niềm tin dân gian đứng trên khoa học, lá gan trở thành vật thí nghiệm.
Ca bệnh 1: Mật cá trắm, rượu và cú sốc bệnh gan cấp tính
Người đàn ông 49 tuổi, vốn đã lạm dụng rượu nhiều năm, bước vào bữa liên hoan với niềm tin rằng uống mật cá trắm ngâm rượu sẽ “bổ gan, tăng cường sức khỏe”. Đây là bức tranh điển hình của tự điều trị nguy hiểm: dùng độc chất trong khi gan đã bị tổn thương nền. Khoảng 12 giờ sau, anh nôn nhiều, tiêu chảy liên tục, sốt nhẹ, mệt lả và phải nhập cấp cứu. Các xét nghiệm cho thấy men gan và GGT tăng rất cao, triglycerid tăng nặng – một bệnh gan cấp tính thực sự.
Không có “thuốc giải” nào cho mật cá: độc tố 5α-cyprinol sulfate và nhiều thành phần độc khác trong mật cá họ cá chép gây tổn thương trực tiếp tế bào gan và ống thận, và bền vững với nhiệt; nấu chín, phơi khô hay ngâm rượu đều không làm mất độc tính. Người bệnh phải hồi sức tích cực, truyền dịch, hỗ trợ chức năng gan, theo dõi sát gan–thận; sau 4 ngày mới cải thiện nhưng vẫn chưa trở về bình thường. Khi y văn đã ghi nhận nhiều trường hợp ngộ độc mật cá dẫn đến suy gan, suy thận và suy đa cơ quan, việc tiếp tục uống mật cá vì “bổ gan” không khác nào đánh cược mạng sống.
Ca bệnh 2: Thuốc nam xương khớp và chiếc bẫy “thảo dược vô hại”
Ở chiều ngược lại, một bệnh nhân khác nhập khoa Gan – Mật – Tụy trong tình trạng vàng da, mệt mỏi, chán ăn kéo dài sau khi tự dùng thuốc nam điều trị xương khớp liên tục khoảng 2 tháng. Các bác sĩ xác định người bệnh bị tổn thương gan cấp liên quan đến việc sử dụng thuốc nam, và phải điều trị tích cực, kết hợp thay huyết tương để kiểm soát tổn thương gan. Đây là minh chứng sống động cho cụm từ thuốc nam tổn thương gan: dược liệu không kiểm soát có thể phá hủy gan nhanh không kém thuốc tân dược dùng sai.
Sai lầm gốc rễ nằm ở niềm tin “thảo dược lành”: nhiều người cho rằng thuốc nam có nguồn gốc từ thiên nhiên nên an toàn, dùng dài ngày không gây tác dụng phụ. Thực tế, một số sản phẩm thuốc nam không rõ nguồn gốc, không rõ thành phần hoặc chưa được kiểm định có thể chứa hoạt chất gây độc cho gan, thận, gây rối loạn tiêu hóa, phản ứng dị ứng, và tương tác bất lợi với các thuốc khác. Nguy hiểm hơn, các sản phẩm này có thể che lấp triệu chứng bệnh nền, làm chậm chẩn đoán và điều trị. Khi tin vào thuốc “gia truyền”, “tự nhiên”, “không tác dụng phụ”, người bệnh đang tự đẩy mình vào vùng mù của tự điều trị nguy hiểm.
Ẩn số độc tính: mật cá gây ngộ độc và thuốc nam tấn công gan–thận
Điểm chung của hai câu chuyện là độc tính ẩn. Với mật cá, nguy cơ đã được mô tả rõ: mật của một số loài cá nước ngọt thuộc họ cá chép, đặc biệt cá trắm, chứa độc tố có thể gây tổn thương gan, thận và nhiều cơ quan khác, đe dọa tính mạng. Ngộ độc mật cá diễn tiến từng giai đoạn: sớm là buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, mệt lả; sau đó là tổn thương cơ quan với men gan tăng cao, vàng da, rối loạn đông máu, tụt huyết áp hoặc rối loạn ý thức; muộn hơn là tổn thương thận cấp, tiểu ít hoặc vô niệu, phù, tăng creatinin, nhiều trường hợp phải lọc máu. Đáng chú ý, tổn thương thận có thể đến muộn, khi triệu chứng tiêu hóa đã giảm, khiến người bệnh chủ quan và vào viện quá trễ.
Với thuốc nam, bức tranh độc tính cũng không nhẹ hơn: việc tự ý sử dụng thuốc nam kéo dài làm tăng nguy cơ tổn thương gan, suy giảm chức năng thận, rối loạn tiêu hóa, phản ứng dị ứng. Đây là dạng bệnh gan cấp tính do thuốc, có thể nặng không kém ngộ độc hóa chất. Các bác sĩ nhấn mạnh rằng dù là thuốc thảo dược hay tân dược, sử dụng đúng chỉ định, đúng liều lượng và được theo dõi bởi nhân viên y tế mới là yếu tố bảo đảm hiệu quả và hạn chế biến chứng. Khi mật cá gây ngộ độc và thuốc nam tổn thương gan đã được ghi nhận bằng những ca bệnh cụ thể, tiếp tục tự điều trị nghĩa là chấp nhận nguy cơ suy gan, suy thận và suy đa cơ quan.
Làm gì để không trả giá bằng lá gan?
Thông điệp quan trọng nhất: dừng ngay việc tự điều trị nguy hiểm. Người dân không nên tự ý sử dụng thuốc nam, thuốc đông y hoặc các sản phẩm được quảng cáo có tác dụng chữa bệnh khi chưa có tư vấn của nhân viên y tế có chuyên môn. Đặc biệt, cần tuyệt đối tránh uống mật cá dưới mọi hình thức; nếu đã lỡ dùng và xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, phải đến ngay cơ sở y tế để được đánh giá và điều trị kịp thời. Khi dùng bất kỳ thuốc hoặc sản phẩm hỗ trợ nào, nếu thấy vàng da, vàng mắt, mệt mỏi kéo dài, chán ăn, nước tiểu sẫm màu, cần đi khám ngay thay vì chờ “tự hết”.
Về phía y tế, các bác sĩ hiện chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho ngộ độc mật cá; điều trị chủ yếu là hồi sức và hỗ trợ theo tổn thương cơ quan, bảo đảm đường thở và tuần hoàn, kiểm soát nôn và tiêu chảy, điều chỉnh dịch–điện giải thận trọng, theo dõi chức năng gan–thận và đông máu, xử trí suy cơ quan, lọc máu khi cần. Với thuốc nam gây bệnh gan, có thể cần các biện pháp như thay huyết tương để kiểm soát tổn thương gan. Nói cách khác, khi đã nhập viện, người bệnh chỉ còn trông chờ vào khả năng hồi phục của gan. Cách phòng thủ thông minh nhất là không thí nghiệm sức khỏe trên những bài thuốc dân gian thiếu kiểm chứng.
