Từ đối tác chiến lược đến hệ sinh thái tri thức
Hợp tác Việt Nhật trong giáo dục và công nghệ là cách hai nước kết nối đào tạo nhân lực với nghiên cứu chung, để tri thức trong trường đại học có đường đi tới phòng thí nghiệm, doanh nghiệp và các ngành chiến lược. Chiều 9/11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hội đàm với Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae, đề xuất xây dựng mạng lưới nhà khoa học ở sáu lĩnh vực, trong đó có robot, chip bán dẫn, công nghệ năng lượng, công nghệ sinh học, đường sắt tốc độ cao và lượng tử. Hai bên cũng nhất trí thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo theo hướng đồng hành, đồng kiến tạo và hợp tác công tư.
Đề xuất này có trọng lượng vì hai nước đã có nền tảng chính trị và thực thi để dựa vào: quan hệ được nâng cấp lên Đối tác chiến lược toàn diện năm 2023, và gần 80% cam kết, thỏa thuận đã đạt tiến triển. Nhưng mạng lưới chỉ đáng giá nếu chuyển được sự tin cậy thành đề tài nghiên cứu, trao đổi chuyên gia và sản phẩm có ích. Vì vậy, hiệp định phát triển Đại học Việt Nhật không phải một sáng kiến đứng riêng; trường có thể trở thành đầu mối đào tạo và phối hợp nghiên cứu, còn mạng lưới nhà khoa học mở rộng quan hệ ấy ra các viện, trường và doanh nghiệp.

Đại học Việt Nhật cần thành cầu nối, không chỉ là cơ sở đào tạo
Hiệp định giữa hai chính phủ đặt mục tiêu xây dựng Đại học Việt Nhật thành cơ sở giáo dục đại học và nghiên cứu khoa học xuất sắc, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, hướng tới tự chủ toàn diện và được quốc tế công nhận. Điểm đáng chú ý là cách thiết kế hợp tác: Việt Nam bố trí quỹ đất 75 ha tại Hòa Lạc cùng cơ sở vật chất theo lộ trình; Nhật Bản hỗ trợ xây dựng, cử chuyên gia, nhà nghiên cứu và giảng viên, đồng thời tạo điều kiện cho sinh viên thực tập tại Nhật Bản.
Hiệp định còn dự kiến hình thành liên minh VJU Consortium, quy tụ trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức học thuật và doanh nghiệp Nhật Bản để phối hợp đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Đây là mắt xích có thể biến trường thành điểm gặp giữa người học và nơi sử dụng tri thức. Cơ sở mới tại Hòa Lạc dự kiến khởi công đầu năm 2027. Mốc này cần được nhìn như phép thử về tiến độ và năng lực phối hợp: nếu cơ sở vật chất, đội ngũ và chương trình nghiên cứu cùng phát triển, trường mới có thể tạo giá trị vượt ra ngoài quy mô một khuôn viên.
Mạng lưới nghiên cứu giúp nhân lực công nghệ đi xa hơn
Đào tạo đơn lẻ khó đáp ứng nhu cầu công nghệ nếu người học thiếu cơ hội làm việc với nhóm nghiên cứu và doanh nghiệp. Ngược lại, mạng lưới nghiên cứu cũng khó bền vững khi thiếu nguồn nhân lực được chuẩn bị bài bản. Kết nối hai hướng này có thể giúp sinh viên tiếp cận bài toán thực tế, giảng viên cùng đối tác Nhật Bản phát triển đề tài, còn doanh nghiệp tham gia sớm hơn vào đào tạo và chuyển giao. Đó là lý do nghiên cứu robot và chip bán dẫn nên được đặt cạnh các lĩnh vực như công nghệ sinh học, thay vì chỉ xem là những ưu tiên riêng lẻ.
Nền tảng nhân lực hiện có là lợi thế, nhưng cũng cho thấy quy mô nhu cầu: Nhật Bản là điểm đến của hơn 40.000 du học sinh Việt Nam. Hai bên có thể nối trải nghiệm học tập ấy với các cơ hội nghiên cứu trong nước, thay vì để tri thức và quan hệ chuyên môn chỉ tích lũy ở nước ngoài. Nhật Bản cũng khẳng định sẽ góp sức vào kế hoạch đào tạo 100 tiến sĩ AI của Việt Nam. Để hợp tác tạo tác động rộng hơn, Việt Nam cần mở thêm đường cho kỹ sư công nghệ: lãnh đạo Việt Nam đã đề nghị Nhật Bản tạo thuận lợi và nới lỏng điều kiện thị thực cho nhóm lao động này.
Thước đo là năng lực làm chủ công nghệ
Hiệp định phát triển Đại học Việt Nhật tạo khung cho đào tạo và kết nối tổ chức; mạng lưới nhà khoa học bổ sung chiều sâu chuyên môn và hợp tác nghiên cứu. Hai cấu phần này hỗ trợ nhau, nhưng không tự động tạo ra đột phá. Kết quả phải được đo bằng những điều cụ thể: chương trình đào tạo gắn với nghiên cứu, dự án chung có sự tham gia của người học, trao đổi chuyên gia diễn ra đều đặn và công nghệ được chuyển giao vào hoạt động trong nước. Thỏa thuận hợp tác phát triển nguồn nhân lực bán dẫn giữa hai bộ giáo dục, ký vào tháng 4/2025, cũng cho thấy hợp tác đào tạo đã có hướng triển khai ở một lĩnh vực chiến lược.
Lợi ích cuối cùng không chỉ thuộc về trường hay phòng thí nghiệm. Người học có thêm lộ trình từ giảng đường tới thực tập và nghiên cứu; doanh nghiệp có cơ hội tiếp cận nhân lực được rèn luyện trong môi trường hợp tác quốc tế; còn Việt Nam có thêm điều kiện phát triển năng lực công nghệ trong nước. Kết luận cần rõ ràng: nếu Đại học Việt Nhật trở thành đầu mối thực chất và mạng lưới nghiên cứu được duy trì bằng dự án cụ thể, hợp tác Việt Nhật có thể góp phần đào tạo nhân lực biết tạo ra và làm chủ công nghệ, thay vì chỉ sử dụng công nghệ nhập khẩu.






