Tự chủ công nghệ bắt đầu từ người lao động
An ninh năng lượng là năng lực bảo đảm nguồn cung đủ, hệ thống vận hành ổn định với chi phí hợp lý, đồng thời duy trì khả năng chống chịu trước biến động và làm chủ công nghệ trong toàn chuỗi năng lượng. Vì vậy, đây không chỉ là câu chuyện có đủ nhiên liệu mà còn là câu chuyện ai có thể vận hành, bảo dưỡng và cải tiến hệ thống khi chuỗi cung ứng hoặc thị trường gặp sức ép.
Yêu cầu năng lượng tăng lên trong khi rủi ro địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến đổi khí hậu và an ninh mạng khiến bài toán ngày càng phức tạp. Nghị quyết 70-NQ/TW ngày 20.8.2025 đặt yêu cầu bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng gắn với khoa học–công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực. Đây là định hướng đúng, nhưng chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành năng lực tại nơi sản xuất.
Công nhân ngành điện, lọc hóa dầu và các cơ sở năng lượng cần vượt khỏi vai trò thao tác theo quy trình: họ phải vận hành thiết bị tự động, có kỹ năng số, phát hiện bất thường và góp phần cải tiến quy trình, giảm tổn thất. Khi lực lượng tại chỗ không làm chủ thiết bị, phụ thuộc vào chuyên gia hoặc dịch vụ bên ngoài sẽ làm suy yếu khả năng ứng phó. Đào tạo kỹ thuật vì thế không phải phần việc phụ trợ, mà là một cấu phần của an ninh quốc gia.
Nghiên cứu phải đi cùng bài toán sản xuất
Tự chủ công nghệ năng lượng không thể hình thành nếu viện nghiên cứu làm việc tách rời nhà máy, còn doanh nghiệp chỉ tiếp nhận giải pháp hoàn chỉnh từ bên ngoài. Những bài toán của ngành thường phức tạp, cần vốn lớn, thời gian nghiên cứu dài và phải được kiểm chứng trong điều kiện sản xuất thực tế. Vì thế, doanh nghiệp cần tham gia từ lúc xác định nhu cầu, cùng viện nghiên cứu thử nghiệm, hoàn thiện rồi đưa kết quả vào ứng dụng và thương mại hóa.
Một thử nghiệm tại mỏ Bạch Hổ cho thấy giá trị của cách làm này: Viện Dầu khí Việt Nam phối hợp với Liên doanh Vietsovpetro phát triển và thử hệ hóa phẩm tăng cường thu hồi dầu VPI SP; sau sáu tháng, sản lượng dầu tăng khoảng 2.700 tấn. Kết quả không chỉ nằm ở công nghệ được nghiên cứu, mà ở việc giải pháp được thử trong môi trường vận hành cụ thể. Đây là kiểu liên kết cần được mở rộng sang thiết bị, vật liệu và công nghệ số.
Các hướng như robot đáy biển Mini-ROV, có khả năng khảo sát công trình dưới nước ở độ sâu đến 100 m, và bản sao số bể trầm tích Cửu Long trên diện tích hơn 12.000 km² cho thấy nghiên cứu trong nước có thể gắn với nhu cầu chuyên biệt của ngành. Nhưng một sản phẩm đơn lẻ chưa tạo ra tự chủ. Doanh nghiệp cần trở thành nơi thử nghiệm và sử dụng, còn viện và trường phải đào tạo người có thể tiếp tục vận hành, sửa đổi, sản xuất và nâng cấp công nghệ.
Ba lĩnh vực, ba yêu cầu nhân lực khác nhau
Sản xuất năng lượng cần lực lượng đông, vững tay nghề và cập nhật kỹ năng số để vận hành thiết bị, xử lý sự cố và cải tiến công việc hằng ngày. Nghiên cứu công nghiệp lại cần nhóm chuyên gia có khả năng phối hợp với nhà máy, thiết kế thử nghiệm, đọc dữ liệu và chuyển kết quả nghiên cứu thành giải pháp có thể ứng dụng. Hai nhóm này phải trao đổi thường xuyên: người làm nghiên cứu cần hiểu điều kiện hiện trường, còn người vận hành cần đủ năng lực phản hồi và đề xuất cải tiến.
Khoa học hạt nhân đòi hỏi nền tảng rộng và chuẩn an toàn nghiêm ngặt hơn. Nhu cầu nhân lực hiện có chưa đáp ứng yêu cầu dài hạn khi phạm vi ứng dụng năng lượng nguyên tử mở rộng và điện hạt nhân được phát triển. Đội ngũ liên ngành có thể bao gồm vật lý, kỹ thuật hạt nhân, hóa học phóng xạ, vật liệu, điện, tự động hóa, công nghệ thông tin, mô phỏng, trí tuệ nhân tạo và an toàn bức xạ. Không thể rút ngắn con đường này bằng một khóa đào tạo ngắn hạn; cần kết hợp nền tảng học thuật, thực hành chuyên sâu, truyền nghề và tích lũy kinh nghiệm.
Các nghiên cứu trẻ về mô phỏng lò phản ứng bằng OpenMC hay kiểm tra không phá hủy cho thấy khoa học hạt nhân có thể tiếp nhận công cụ tính toán mới và phục vụ năng lực đánh giá công trình trong nước. Tuy nhiên, đổi mới phương pháp không thay thế được đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm. Đào tạo dài hạn phải đi cùng cơ chế để người trẻ làm việc với người đi trước, đồng thời tạo lộ trình từ nghiên cứu cơ bản đến ứng dụng, quản lý và giám sát an toàn.
Đào tạo phải trở thành một phần của chiến lược năng lượng
LNG đang đi vào vận hành, điện tái tạo tiếp tục mở rộng, trong khi lưu trữ năng lượng, điện gió ngoài khơi và điện hạt nhân được chuẩn bị cho giai đoạn dài hạn. Mỗi bước chuyển làm thay đổi kỹ năng cần có: từ vận hành hệ thống hiện hữu đến quản lý dữ liệu, tự động hóa và bảo đảm an toàn cho công nghệ mới. Nếu đào tạo chỉ chạy theo dự án đã khởi công, nhân lực sẽ luôn đến sau nhu cầu.
Cần gắn kế hoạch đào tạo với danh mục công nghệ sẽ triển khai, để trường học và viện nghiên cứu cùng doanh nghiệp xác định trước vị trí việc làm, kỹ năng và thời gian tích lũy cần thiết. Với điện hạt nhân, cơ quan quản lý cũng phải xây dựng đội ngũ đủ năng lực thẩm định, thanh tra và giám sát an toàn. Đây không phải lĩnh vực có thể giải quyết bằng cách tuyển thêm nhân sự vào phút cuối.
Kết luận, nhân lực năng lượng không nên được xem là đầu vào đi sau đầu tư thiết bị. Công nhân làm chủ quy trình, nhà nghiên cứu giải quyết vấn đề của doanh nghiệp và chuyên gia hạt nhân được đào tạo liên ngành, dài hạn là ba mắt xích của cùng một năng lực. Muốn an ninh năng lượng bền vững, Việt Nam cần biến liên kết nghiên cứu–đào tạo–sản xuất thành cách làm thường xuyên, thay vì những dự án hợp tác rời rạc.
