Bệnh không lây nhiễm: gánh nặng âm thầm nhưng áp đảo 73,7% sức khỏe cộng đồng
Bệnh không lây nhiễm là nhóm bệnh không truyền trực tiếp giữa người với người nhưng diễn tiến kéo dài, liên quan chặt chẽ tới lối sống, gây tàn phế, tử vong sớm và hiện chiếm phần lớn gánh nặng bệnh tật toàn quốc, buộc hệ thống y tế phải chuyển trọng tâm sang phòng ngừa và kiểm soát nguy cơ ngay từ cộng đồng. Tại Việt Nam, nhóm bệnh này chiếm tới 73,7% gánh nặng bệnh tật và là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Điều đó nghĩa là phần lớn cái chết và năm sống mất đi vì bệnh tật đều đến từ các bệnh như tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, ung thư, bệnh phổi tắc nghẽn… Không thể đổ lỗi cho “số phận” khi các yếu tố thúc đẩy gánh nặng bệnh tật lại chủ yếu bắt nguồn từ hành vi như dinh dưỡng không hợp lý, ít vận động, hút thuốc, lạm dụng rượu bia. Nếu tiếp tục coi bệnh không lây nhiễm là chuyện cá nhân, xã hội sẽ phải trả giá bằng sức khỏe bị bào mòn và chi phí y tế ngày càng nặng nề.
Tăng huyết áp Việt Nam: ‘kẻ giết người thầm lặng’ chạm ngưỡng 14,3 triệu người
Tăng huyết áp từ lâu được y học ví như “kẻ giết người thầm lặng” bởi bệnh tiến triển âm thầm, hầu như không có triệu chứng cảnh báo rõ ràng ở giai đoạn đầu nhưng lại gây biến chứng tim, não, thận hết sức nặng nề. Trong bức tranh bệnh không lây nhiễm, đây là điểm nóng đáng báo động: mô hình dịch tễ của WHO ước tính Việt Nam có khoảng 14,3 triệu người 30–79 tuổi mắc tăng huyết áp, nhưng chỉ 13% kiểm soát đạt mục tiêu. Các ước tính lâm sàng trong nước cũng cho thấy tỷ lệ tăng huyết áp ở người trưởng thành dao động 25–30%, tương đương 12–17 triệu người đang sống chung với bệnh. Đáng lo hơn, bệnh đang trẻ hóa, xuất hiện ngày càng nhiều ở người dưới 40 tuổi do áp lực công việc, căng thẳng, thức khuya, ít vận động và lạm dụng rượu bia, thực phẩm thiếu lành mạnh. Khi ba trong năm yếu tố nguy cơ hàng đầu lại xuất phát từ lối sống, việc để mặc tăng huyết áp âm thầm hoành hành là một sự thờ ơ nguy hiểm.
Muối và lối sống đô thị: ‘thủ phạm giấu mặt’ trong gánh nặng bệnh tật
Nếu phải chỉ ra một thói quen phổ biến nhưng độc hại với huyết áp người Việt, đó chính là ăn mặn. Điều tra STEP cho thấy người Việt tiêu thụ khoảng 8,1g muối/ngày, gần gấp đôi mức khuyến cáo dưới 5g/ngày của WHO. Phần lớn lượng muối không chỉ đến từ muối ăn trực tiếp mà còn “ẩn” trong nước mắm, nước tương, bột nêm, mì gói, xúc xích, đồ hộp và thực phẩm chế biến sẵn. Nhiều người tưởng mình “không ăn mặn” nhưng thực tế vẫn vượt xa ngưỡng an toàn. WHO xác định giảm natri là một trong những biện pháp hiệu quả để giảm huyết áp và nguy cơ bệnh tim mạch, song xu hướng đô thị hóa, già hóa dân số và bùng nổ thực phẩm tiện lợi lại kéo người dân xa dần khỏi chế độ ăn lành mạnh. Ăn thừa natri làm tăng giữ nước, tăng thể tích tuần hoàn, tạo áp lực lên thành mạch, tim và thận, mở đường cho đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy tim, suy thận. Không thay đổi bàn ăn nghĩa là chấp nhận nuôi dưỡng gánh nặng bệnh tật ngay trong căn bếp gia đình.
Chiến lược kiểm soát nguy cơ tim mạch: từ đo huyết áp đến thay đổi hành vi
Trong cuộc chiến với bệnh không lây nhiễm, đặc biệt là tăng huyết áp Việt Nam, kiểm soát nguy cơ tim mạch phải là chiến lược trung tâm chứ không chỉ là khẩu hiệu. Đo huyết áp định kỳ là cách đơn giản nhưng hiệu quả để phát hiện sớm tăng huyết áp trước khi xảy ra đột quỵ, nhồi máu cơ tim. Người từ 40 tuổi trở lên được khuyến cáo đo huyết áp ít nhất 1 lần/năm, tầm soát sức khỏe định kỳ và tuân thủ điều trị nếu đã được chẩn đoán. Về lối sống, chuyên gia tim mạch khuyến nghị giảm muối xuống dưới 5g/ngày, tăng rau xanh và trái cây, ưu tiên tinh bột ít tinh chế, ăn nhiều cá, hạn chế mỡ động vật, phủ tạng, đường, bánh kẹo và thực phẩm chế biến sẵn. Đồng thời, duy trì hoạt động thể lực đều đặn tối thiểu 30 phút mỗi ngày, không hút thuốc, hạn chế tối đa rượu bia. WHO nhấn mạnh kiểm soát tốt huyết áp giúp phòng ngừa nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tổn thương thận. Sai lầm phổ biến như tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc khi thấy huyết áp bình thường chỉ khiến nguy cơ biến cố tăng vọt; vì vậy, tuân thủ điều trị phải được coi là trách nhiệm với chính mạng sống của mình.
Từ cảnh báo đến hành động: không thể trì hoãn công cuộc ‘giải nén’ gánh nặng bệnh không lây nhiễm
Nhìn vào con số 73,7% gánh nặng bệnh tật xuất phát từ bệnh không lây nhiễm, chúng ta không thể tiếp tục xem đây là câu chuyện của riêng ngành y. Đó là thách thức kinh tế và xã hội khi các bệnh mạn tính chiếm phần lớn chi phí chăm sóc sức khỏe, làm suy giảm năng suất lao động và đẩy nhiều gia đình vào cảnh kiệt quệ. Điều quan trọng “đến tiếp theo” không phải thêm một báo cáo cảnh báo, mà là các hành động cụ thể: xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh hơn, hạn chế tiếp thị thực phẩm không tốt cho sức khỏe, nhất là với trẻ em, đồng thời khuyến khích sản xuất và tiêu dùng sản phẩm có lợi cho tim mạch. Với các trường hợp huyết áp vẫn cao dù đang điều trị, cần đánh giá lại cách đo, mức tuân thủ thuốc và lối sống thay vì chỉ tăng liều thuốc. Cuộc chiến với tăng huyết áp và bệnh không lây nhiễm là dài hạn; nếu mỗi người dân, mỗi gia đình và nhà hoạch định chính sách cùng chuyển từ “biết” sang “làm”, gánh nặng bệnh tật sẽ không còn là bản án định sẵn mà là vấn đề có thể kiểm soát.
