Xã hội hậu khan hiếm không chỉ là chuyện giá cả giảm
Xã hội hậu khan hiếm là viễn cảnh trong đó AI và robot tạo ra hàng hóa, dịch vụ dồi dào đến mức phần lớn nhu cầu thiết yếu được đáp ứng dễ dàng, còn giá cả ở một số lĩnh vực có thể tiến sát mức 0. Đây là một dự báo về cách nền kinh tế có thể đổi khác, chứ chưa phải mô tả cuộc sống hiện tại. Trên mạng xã hội X, Elon Musk viết rằng tiết kiệm tiền cho tương lai xa là vô nghĩa; ngày 7/11, ông tiếp tục hình dung trí tuệ nhân tạo có thể đáp ứng dư thừa nhu cầu của nhân loại, kể cả chăm sóc y tế tiên tiến. Trong cuộc trò chuyện hồi đầu năm với doanh nhân Peter Diamandis, Musk lập luận rằng AI và robot có thể sản xuất lượng hàng hóa, dịch vụ khổng lồ, khiến sức lao động con người không còn cần thiết trong phần lớn hoạt động kinh tế. Luận điểm này hấp dẫn vì hứa hẹn phá vỡ vòng lặp làm việc để có thu nhập rồi dùng thu nhập để tồn tại. Nhưng sản xuất rẻ hơn không đồng nghĩa mọi người tự động được hưởng thành quả.
Giá gần bằng không không trả lời câu hỏi ai được hưởng
Nhà máy tự động và robot làm việc liên tục có thể tăng nguồn cung, giảm chi phí nhân lực và kéo giá nhiều sản phẩm, dịch vụ xuống thấp. Musk còn dự báo sẽ có thu nhập cao trên toàn cầu và dịch vụ y tế tốt hơn mức tiên tiến nhất hiện nay. Tuy nhiên, viễn cảnh ấy bỏ ngỏ câu hỏi lớn hơn công nghệ: ai sở hữu máy móc, và lợi ích từ sản xuất tự động sẽ được chia ra sao? Musk từng đề xuất chính phủ Mỹ triển khai thu nhập cao phổ quát để người dân duy trì khả năng tiếp cận hàng hóa, dịch vụ khi AI thay thế nhiều việc làm. Nhưng ý tưởng trợ cấp không tự giải quyết được cách tìm nguồn chi, xác định mức hỗ trợ hay bảo đảm phân phối công bằng. Một xã hội có nhiều của cải vẫn có thể bất bình đẳng nếu quyền sở hữu và quyền tiếp cận tập trung vào số ít. Bởi vậy, vai trò của chính phủ không biến mất khi tiền bớt quan trọng; có thể chính lúc ấy, quyết định về phân phối lại càng hệ trọng.
Việc làm biến mất, nhưng nhu cầu về ý nghĩa không
Nếu máy móc gánh phần lớn công việc, thời gian được giải phóng chỉ có giá trị khi con người có thể chọn cách sử dụng nó. Một hình dung về 50–70 năm tới là robot sản xuất, xây dựng, nấu ăn và dọn dẹp, còn AI đảm nhiệm nhiều công việc văn phòng. Nhưng đời sống không tự trở nên viên mãn chỉ vì lịch làm việc trống đi. Mất công việc cũng có thể đồng nghĩa mất nhịp sinh hoạt, cộng đồng và cảm giác mình đóng góp. Ý nghĩa khi ấy có thể đến từ chăm sóc cha mẹ, gần gũi con cái, đi đây đó, học điều mình yêu thích và tận hưởng những niềm vui bình dị. Đó không phải phần thưởng phụ sau khi xã hội đã giàu có, mà là thước đo xem tự động hóa có cải thiện đời sống thật hay chỉ chuyển quyền lực kinh tế sang máy móc và chủ sở hữu chúng. Câu hỏi đáng quan tâm không chỉ là AI làm thay được bao nhiêu việc, mà là con người được tự do làm những gì.
Tiết kiệm tuổi già vẫn cần thiết ở hiện tại
Dự báo về tương lai tiền bạc có thể khơi gợi trí tưởng tượng, nhưng không phải cơ sở để từ bỏ kế hoạch tài chính hôm nay. Bảy chuyên gia về tài chính cá nhân và AI được hỏi đều cho rằng mọi người vẫn nên tiết kiệm cho tuổi nghỉ hưu, vì kịch bản của Musk có thể không thành hiện thực. Chính nguồn tin cũng nhấn mạnh đây là dự báo về một tương lai giả định, không phải dấu hiệu cho thấy các nguyên tắc hoạch định tài chính đã lỗi thời. Ngay cả khi giá một số dịch vụ giảm mạnh, những chuyển đổi về việc làm, quyền sở hữu và phân phối có thể diễn ra không đồng đều. Vì thế, tiết kiệm tuổi già vẫn là một cách giữ sự chủ động trong hoàn cảnh hiện tại, thay vì đặt cược cuộc sống vào một xã hội dư dả chưa biết khi nào xuất hiện. Kết luận nên rõ ràng: hãy xem tầm nhìn của Musk như lời mời suy nghĩ về mục đích của lao động và tiền bạc, không phải lời khuyên đem khoản dành dụm đi tiêu hết.
