Ngành gỗ Việt Nam: xuất khẩu lớn nhưng giá trị giữ lại vẫn là dấu hỏi
Ngành gỗ Việt Nam là tập hợp các hoạt động trồng rừng, khai thác, chế biến và xuất khẩu sản phẩm gỗ, hiện đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu nhưng đang đối mặt câu hỏi lớn về mức giá trị gia tăng thực sự được tạo ra và giữ lại trong nước. Việt Nam đã tiến từ vị thế cung cấp nguyên liệu thô lên vai trò trung tâm chế biến, kết hợp gỗ nội địa với nguồn gỗ nhập khẩu để sản xuất đồ nội thất và các sản phẩm gỗ chế biến rồi bán ra nhiều thị trường khác nhau. Năng lực chế biến và tổ chức chuỗi cung ứng giúp ngành gỗ Việt Nam đứng ở vị trí ngày càng quan trọng trong mạng lưới sản xuất toàn cầu, nhưng quy mô xuất khẩu lớn không tự động đồng nghĩa với giá trị gia tăng cao cho doanh nghiệp và người lao động trong nước. Nếu không chủ động kiểm soát thiết kế, thương hiệu và dữ liệu vận hành, Việt Nam sẽ vẫn ở vai trò gia công thay vì trở thành chủ chuỗi giá trị.
Từ cuộc chơi quy mô sang cuộc đua vận hành và tri thức
Trong hơn hai thập kỷ, ngành gỗ Việt Nam đã vươn lên nhóm 5 quốc gia xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ lớn nhất thế giới, đồng thời đứng thứ hai về xuất khẩu đồ nội thất và sản phẩm gỗ chế biến. Nhưng khi bài toán quy mô không còn là rào cản lớn nhất, câu hỏi không còn là "làm thế nào để xuất khẩu nhiều hơn" mà là "làm thế nào để tạo ra nhiều giá trị hơn" trên mỗi đơn vị nguyên liệu. Điều này buộc doanh nghiệp phải chuyển trọng tâm từ mở rộng sản lượng sang nâng cấp năng lực vận hành: quản trị chuỗi cung ứng, kiểm soát dữ liệu, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng gỗ cao. Khi thị trường toàn cầu ngày càng cạnh tranh về giá trị thay vì chi phí, doanh nghiệp ngành gỗ sẽ bị bỏ lại nếu vẫn chỉ dựa vào lao động giá rẻ và nhà máy lớn, thay vì tri thức, quy trình và hệ thống quản trị hiện đại.
Giá trị gia tăng gỗ: không nằm ở khai thác nhiều mà ở chế biến sâu
Cốt lõi của câu chuyện giá trị nằm ở cách Việt Nam xử lý mỗi mét khối gỗ: bán ra dưới dạng dăm gỗ hay biến thành sản phẩm nội thất, cấu kiện kỹ thuật và hàng hóa có thương hiệu. Cùng một lượng gỗ, sản phẩm chế biến sâu luôn mang lại giá trị gia tăng gỗ cao hơn đáng kể so với dạng thô, cho thấy dư địa lớn nhất của ngành không nằm ở khai thác thêm bao nhiêu nguyên liệu mà ở việc "tạo ra bao nhiêu giá trị trên mỗi đơn vị nguyên liệu". Dù đồ nội thất bằng gỗ đã chiếm phần lớn giá trị xuất khẩu, ngành vẫn tồn tại song song các sản phẩm giá trị thấp như dăm, viên nén và ván cơ bản. Đây là dấu hiệu cho thấy Việt Nam chưa hoàn toàn dịch chuyển sang tầng giá trị cao nhất trong chuỗi cung ứng toàn cầu và vẫn chấp nhận một phần vai trò là nhà cung cấp đầu vào cho các chuỗi giá trị do bên ngoài dẫn dắt.
Áp lực tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và bài toán thích ứng
Ngành gỗ Việt Nam đang chịu sức ép gia tăng từ nhiều hướng: rào cản thương mại, chi phí nguyên liệu, logistics và tài chính, cùng với yêu cầu ngày càng cao về gỗ hợp pháp, truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải carbon và tiêu chuẩn môi trường. Song song, Việt Nam phải thích ứng với quy định chống mất rừng mới của EU, đòi hỏi dữ liệu rừng, vùng trồng và hệ thống truy xuất nguồn gốc chặt chẽ. Trong bối cảnh đó, tăng trưởng theo chiều rộng gần như chạm trần, buộc doanh nghiệp phải chuyển mạnh sang chất lượng, thiết kế, thương hiệu và tính bền vững. Nhiều doanh nghiệp vì vậy bắt đầu quan tâm hơn đến phương pháp quản trị hiện đại, dùng dữ liệu để lập kế hoạch cung ứng và tồn kho thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm. Theo định hướng của các hiệp hội nghề nghiệp, phát triển bền vững giờ đây là bài toán về khả năng học hỏi, thích ứng và nâng cao hiệu quả vận hành, chứ không chỉ là đầu tư thêm máy móc.
Giữ vị thế cạnh tranh: doanh nghiệp phải làm chủ chuỗi giá trị
Nhìn vào toàn bộ chuỗi, Việt Nam đã có nền tảng đáng kể: nguồn nguyên liệu trong nước tăng, năng lực chế biến lớn, mạng lưới xuất khẩu rộng và vị thế ngày càng rõ trên thị trường đồ nội thất thế giới. Nhưng để tiến lên một nấc mới, ngành gỗ cần chuyển trọng tâm từ "sản xuất nhiều hơn" sang "tạo giá trị nhiều hơn", nghĩa là doanh nghiệp phải làm chủ thiết kế, thương hiệu và dữ liệu vận hành thay vì chỉ gia công theo đơn đặt hàng. Các chương trình hỗ trợ chuyên sâu về quản trị tồn kho, lập kế hoạch cung ứng và phát triển nhân sự cho doanh nghiệp chế biến gỗ đang được xây dựng dựa trên nhu cầu cụ thể của từng công ty, hướng tới việc "phát triển đội ngũ người tài để nâng tầm nội thất Việt" trong dài hạn. Nếu ngành gỗ Việt Nam không tự định nghĩa lại thành tích bằng giá trị giữ lại trong nước và năng lực quản trị chuỗi giá trị, vị thế quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ vẫn thiếu tính bền vững.
