Từ điểm đến đầu tư đến mắt xích có năng lực
Chuỗi cung ứng toàn cầu là mạng lưới doanh nghiệp và nền kinh tế phối hợp để sản xuất, vận chuyển và tạo ra giá trị cho hàng hóa, dịch vụ qua nhiều quốc gia. Muốn có vị trí bền vững trong mạng lưới ấy, một nước cần làm nhiều hơn việc thu hút nhà máy: phải có năng lực để định hình công việc và phần giá trị mình đảm nhận.
Thông điệp đó được Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu tại phiên toàn thể cấp cao Diễn đàn Kinh tế mùa Thu ở TP.HCM sáng 28/10: Việt Nam muốn trở thành đối tác tin cậy, mắt xích quan trọng trong các chuỗi cung ứng và giá trị toàn cầu, chứ không chỉ là điểm đến của dòng vốn đầu tư và công nghệ mới. Đây là mục tiêu đúng, nhưng danh xưng không tự tạo ra vị thế. Nếu doanh nghiệp trong nước thiếu năng suất, công nghệ và khả năng quản trị, phần việc có giá trị cao vẫn dễ nằm ngoài tầm với.
Tham vọng này cũng gắn với mục tiêu phát triển rộng hơn: giai đoạn 2026–2030 được xác định là bản lề, với tăng trưởng GDP bình quân từ 10% mỗi năm trở lên, đồng thời giữ ổn định kinh tế vĩ mô và nâng chất lượng tăng trưởng. Vì vậy, phép thử không chỉ là thu hút thêm dự án, mà là biến tăng trưởng thành năng suất và năng lực cạnh tranh thực chất.
Chủ động định vị, không chờ dòng vốn dẫn đường
Tại Diễn đàn Kinh tế mùa Thu 2026, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh Việt Nam không thể tiếp nhận thụ động hay đứng ngoài quan sát; đất nước cần chủ động định vị và nâng cao nội lực trong mạng lưới sản xuất toàn cầu. Đây là thay đổi tư duy quan trọng: dòng vốn đầu tư và công nghệ chỉ mở ra cơ hội, còn vị trí Việt Nam đảm nhận phụ thuộc vào năng lực tự xây dựng và lựa chọn ưu tiên.
Sự chuyển hướng diễn ra khi xung đột địa chính trị, đột phá công nghệ và chuyển đổi kép đang thúc đẩy kinh tế thế giới tái cấu trúc; các chuỗi giá trị phân tán và khu vực hóa hơn để tăng sức chống chịu. Việt Nam đã có mặt trong làn sóng dịch chuyển sản xuất của châu Á, nhưng nếu chỉ cạnh tranh bằng chi phí và khả năng tiếp nhận dự án, lợi thế ấy có thể nhanh chóng suy yếu. Mục tiêu phải là tham gia sâu hơn, trực tiếp hơn vào quá trình sáng tạo giá trị cùng đối tác quốc tế.
Bốn hướng được Phó Thủ tướng gợi mở gồm xây dựng năng lực nội sinh về nhân lực, công nghệ và quản trị, bên cạnh việc tạo môi trường và cơ chế cho hợp tác. Nói cách khác, hội nhập chỉ đem lại sức mạnh khi doanh nghiệp Việt có khả năng học hỏi, làm chủ công nghệ và đảm nhận thêm những khâu phức tạp.
Nâng nội lực từ hạ tầng đến doanh nghiệp
Nâng cao nội lực không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu về công nghệ cao. Nó đòi hỏi hạ tầng vật lý vận hành ăn khớp với dữ liệu, logistics và năng lực của doanh nghiệp. Chuyên gia Devendra Jain của Diễn đàn Kinh tế Thế giới lập luận rằng lợi thế cạnh tranh không chỉ đến từ nhà máy, đường sá hay cảng biển, mà còn từ khả năng phối hợp hiệu quả giữa những tài sản đó.
Điều này có ý nghĩa thiết thực với doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn khó tự đầu tư đầy đủ vào kết nối 5G, trí tuệ nhân tạo hay bản sao số. Hạ tầng dùng chung và các công cụ dữ liệu đáng tin cậy có thể giúp họ ứng dụng công nghệ với chi phí dễ tiếp cận hơn, từ đó tăng cơ hội tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Đây cũng là cách để lợi ích của hội nhập lan khỏi nhóm tập đoàn lớn.
Áp lực cải thiện hiệu quả là rõ ràng: chi phí logistics hiện tương đương khoảng 16–17% GDP, trong khi mục tiêu xuất khẩu của TP.HCM là tăng 10–11% mỗi năm trong 5 năm tới. Nếu nhà máy, kho bãi, phương tiện và cảng biển được kết nối tốt hơn, doanh nghiệp có thể giảm thời gian chờ và sử dụng hạ tầng hiện hữu hiệu quả hơn. Đầu tư thêm là cần thiết, nhưng đầu tư mà thiếu phối hợp sẽ không đủ để nâng sức cạnh tranh.
Biến cam kết thành năng lực có thể đo lường
Bài toán vốn cũng cần được nhìn rộng hơn việc thu hút dự án. Dòng tiền quốc tế đang tập trung vào kinh tế số và trí tuệ nhân tạo, trong khi sản xuất, logistics, điện, viễn thông và hạ tầng vẫn cần nguồn vốn dài hạn. Muốn dòng vốn đầu tư phục vụ nâng cấp năng lực trong nước, Việt Nam cần kết nối các ưu tiên công nghệ với nhu cầu của nền kinh tế thực, thay vì để hai dòng đầu tư phát triển rời rạc.
Bước tiếp theo phải là chuyển định hướng thành lộ trình hành động, phối hợp hiệu quả các nguồn lực quốc tế, đào tạo nhân lực số và khoa học công nghệ mũi nhọn, đồng thời nghiên cứu cơ chế thử nghiệm cho công nghệ chiến lược. Những việc này đòi hỏi chính sách ổn định và trách nhiệm thực thi rõ ràng, để doanh nghiệp có thể đầu tư dài hạn thay vì chỉ thử nghiệm ngắn hạn.
Việt Nam có cơ hội trở thành mắt xích quan trọng hơn, nhưng cơ hội không đồng nghĩa với quyền mặc định được hưởng phần giá trị lớn hơn. Kết quả sẽ phụ thuộc vào việc nâng năng suất, phát triển kỹ năng, cải thiện quản trị và giúp doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất. Định vị chủ động phải đi cùng năng lực thật; nếu không, Việt Nam vẫn chủ yếu tiếp nhận dòng vốn và công nghệ thay vì cùng tạo ra giá trị.
