Phân tích dữ liệu phải đi trước khiếu nại
Phân tích dữ liệu thi là việc đối chiếu có hệ thống điểm số, kết quả học tập trước kỳ thi và các điều kiện tổ chức để nhận diện dấu hiệu bất thường, từ đó cảnh báo và kiểm tra rủi ro. Tại hội nghị tổng kết kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, chuẩn bị cho kỳ thi năm 2027 ở Đà Nẵng, Đại tá Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục An ninh chính trị nội bộ (A03, Bộ Công an), đề xuất đưa công việc này thành một phần của quản trị rủi ro. Đây là hướng đi cần thiết: chờ dư luận nêu nghi vấn rồi mới rà soát đồng nghĩa với việc hệ thống chỉ phản ứng sau khi niềm tin đã bị tổn hại. Điểm thi tốt nghiệp không nên được xem xét riêng lẻ; giá trị giám sát nằm ở khả năng phát hiện những kết quả lệch khỏi bối cảnh học tập và tổ chức thi.
Đối chiếu để phát hiện, không phải để kết tội
Cơ chế đối chiếu kết quả học tập cần đặt điểm thi bên cạnh dữ liệu học trước đó, kết quả giữa các môn, phòng thi và nhóm thí sinh, đồng thời tính đến điều kiện tổ chức. Theo A03, thiếu các phép so sánh này có thể khiến dấu hiệu bất thường không được phát hiện kịp thời. Nhưng một chênh lệch chỉ nên là tín hiệu để xác minh, không phải bằng chứng tự động về gian lận. Cách làm đó vừa tránh bỏ lọt sai phạm, vừa hạn chế việc nghi ngờ oan thí sinh hoặc địa phương. Trường hợp dữ liệu công bố cho thấy 95% điểm 10 môn Toán toàn tỉnh Tuyên Quang tập trung tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang đã dẫn đến việc cơ quan chức năng phát hiện sai phạm. Bài học không phải là mặc định điểm cao đáng ngờ, mà là cần có quy trình giải thích và kiểm tra những mẫu hình khác thường.
Quy mô lớn đòi hỏi giám sát nhiều lớp
Với khoảng 1,2 triệu thí sinh, gần 2.500 điểm thi và hơn 200.000 cán bộ, giáo viên tham gia coi thi, việc giám sát kỳ thi không thể chỉ dựa vào kiểm tra thủ công tại từng địa điểm. A03 đề xuất kết hợp phân tích sau kỳ thi với camera ở phòng thi, bố trí thí sinh từ nhiều trường trong cùng phòng, kiểm tra đột xuất và bí mật ở các khâu coi thi, cùng kênh tiếp nhận tố giác bảo mật. Những biện pháp này bổ trợ cho nhau: camera ghi nhận diễn biến, kiểm tra đột xuất tạo sức răn đe, còn dữ liệu giúp tìm các điểm cần rà soát trên diện rộng. Công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo và thiết bị gian lận tinh vi cũng làm rủi ro thay đổi; vì vậy, quy trình giám sát cần được cập nhật, thay vì coi một giải pháp kỹ thuật đơn lẻ là đủ.
Cảnh báo sớm phải dẫn tới trách nhiệm
Giá trị của phân tích không nằm ở biểu đồ hay báo cáo cuối kỳ, mà ở việc tín hiệu bất thường được chuyển thành bước xác minh rõ ràng, có người chịu trách nhiệm và kết quả được công khai phù hợp. A03 cho biết sáu trường hợp thí sinh, giám thị vi phạm trong kỳ thi năm 2026 chỉ được phát hiện, xử lý sau khi cơ quan chức năng xem xét phản ánh trên không gian số. Đây là dấu hiệu cho thấy hệ thống cần mở kênh tố giác nhanh, bảo vệ thông tin người báo tin và không để việc phát hiện phụ thuộc vào may rủi. Phân tích sâu, công khai kết quả còn có thể giúp địa phương nhìn nhận thực chất chất lượng dạy và học. A03 cũng kiến nghị đẩy nhanh điều kiện để tiến tới thi trên máy tính. Dù đổi mới công nghệ, nền tảng vẫn là cán bộ có trách nhiệm và chế tài nghiêm.
