Bảy thập kỷ lưu giữ ký ức dân tộc
Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương là đơn vị điện ảnh ra đời năm 1956, có sứ mệnh ghi lại, lưu giữ và trao truyền lịch sử cùng đời sống đất nước qua hình ảnh. Chiều 30/10/2026, tại Hà Nội, Hãng tổ chức lễ kỷ niệm 70 năm thành lập. Đây không chỉ là một dấu mốc nghề nghiệp: bảy thập kỷ phim ảnh đã góp phần biến những biến động của đất nước thành ký ức có thể nhìn thấy, kiểm chứng và trao lại cho thế hệ sau.
Trong chiến tranh, nghệ sĩ và nhà quay phim có mặt tại những chiến trường ác liệt, đối diện hiểm nguy, thậm chí hy sinh để ghi lại khoảnh khắc lịch sử. Khi hòa bình, thống nhất, ống kính tiếp tục theo sát công cuộc tái thiết, đổi mới và phát triển. Giá trị của kho phim vì thế không nằm ở số lượng đơn thuần: đó là chứng tích về lựa chọn, mất mát, lao động và đời sống thường nhật. Di sản hình ảnh này giúp lịch sử điện ảnh gắn với lịch sử xã hội, thay vì chỉ là câu chuyện về tác phẩm hay giải thưởng.
Kho phim là tài sản văn hóa, không chỉ là thành tích
Quy mô của kho tư liệu cho thấy tầm vóc đóng góp: hơn 1.500 phim thời sự, phóng sự, trên 2.300 phim tài liệu và hơn 300 phim khoa học. Năm thế hệ làm phim đã vun đắp nguồn lực ấy; Hãng có 16 Nghệ sĩ Nhân dân, 47 Nghệ sĩ Ưu tú, một Giải thưởng Hồ Chí Minh và 14 Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật. Những con số này đáng ghi nhận, nhưng điều quan trọng hơn là chúng đại diện cho công sức của nhiều thế hệ giữ máy quay, nghiên cứu tư liệu và kể chuyện bằng sự thật.
Các tác phẩm cũng đưa phim tài liệu Việt đến với sự công nhận quốc tế, gồm huy chương tại Liên hoan phim Quốc tế Moskva, giải Bồ câu Vàng ở Leipzig, giải tại liên hoan phim môi trường ở Đức và Goias ở Brazil, cùng các giải phim ngắn xuất sắc tại Liên hoan phim châu Á - Thái Bình Dương. Song bảo tồn không thể chỉ dừng ở việc nhắc tên tác phẩm. Nếu phim không được bảo quản, số hóa và tổ chức để công chúng tìm xem, di sản sẽ dần xa khỏi đời sống mà nó vốn có nhiệm vụ phản ánh.
Đưa phim đến gần công chúng mới
Tác động của phim tài liệu và phim khoa học không khép lại trong phòng lưu trữ. Phim khoa học giúp phổ biến tri thức, giải thích hiện tượng tự nhiên và vấn đề đời sống bằng ngôn ngữ hình ảnh gần gũi, khơi gợi tinh thần học hỏi và khám phá. Hãng cũng tổ chức liên hoan phim, tuần phim và giao lưu giữa khán giả với người làm phim quốc tế; những hoạt động này thu hút nhiều nhóm người xem, đặc biệt là giới trẻ. Đó là hướng đi cần thiết: di sản chỉ tiếp tục sống khi người xem có cơ hội tiếp cận, đặt câu hỏi và tìm thấy mối liên hệ với hiện tại.
Những tên tuổi như Nghệ sĩ Nhân dân Trần Văn Thủy với “Chuyện tử tế” và “Tiếng vĩ cầm ở Mỹ Lai”, Bùi Đình Hạc với “Nước về Bắc Hưng Hải”, hay nhà quay phim Nghệ sĩ Nhân dân Lê Mạnh Thích với “Trở lại Ngư Thủy” là những dấu mốc trong lịch sử điện ảnh. Nhưng kế thừa không có nghĩa là lặp lại cách làm cũ. Thách thức của thế hệ mới là giữ chiều sâu quan sát và trách nhiệm với sự thật, đồng thời tìm hình thức kể chuyện khiến khán giả hôm nay muốn dừng lại, xem và suy ngẫm.
Kế thừa bằng đổi mới có trách nhiệm
Chủ tịch Hãng phim, Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Quang Tuấn, cho biết công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc thói quen tiếp nhận thông tin; cạnh tranh nội dung ngày càng gay gắt, trong khi nguồn lực sáng tạo còn hạn chế. Trong môi trường ấy, phim tài liệu không thể cạnh tranh bằng tốc độ đơn thuần. Giá trị của sự thật và trách nhiệm của người làm phim càng quan trọng, bởi niềm tin của khán giả là nền tảng để thể loại này giữ được chỗ đứng.
Ông Tuấn cho biết Hãng đang đổi mới tư duy sáng tạo, phương thức sản xuất và phát hành, ứng dụng công nghệ, đào tạo nghệ sĩ trẻ, bảo tồn kho tư liệu và mở rộng tiếp cận khán giả trong nước lẫn quốc tế. Những ưu tiên ấy cần đi cùng chất lượng tư tưởng, nghệ thuật và giá trị khoa học; tác phẩm phải bám sát đời sống, tôn trọng sự thật, đồng thời đẩy mạnh số hóa và phổ biến phim. Bảy mươi năm là một di sản lớn lao nhưng cũng là trách nhiệm lớn lao. Kỷ niệm chỉ thật sự có ý nghĩa nếu kho phim được gìn giữ và tiếp tục đối thoại với công chúng mới.
