Nhiếp ảnh lịch sử: khi một đời người neo giữ ký ức dân tộc
Nhiếp ảnh lịch sử là quá trình những người cầm máy dành nhiều thập kỷ kiên trì ghi lại, thẩm định và sắp xếp tư liệu ảnh về các lãnh đạo Việt Nam, để mỗi khuôn hình không chỉ đẹp mà còn chính xác, trở thành nền tảng bảo tồn ký ức dân tộc cho mai sau. Không phải ai chụp được một vài bức ảnh tư liệu cũng có thể gọi đó là tư liệu ảnh lịch sử; cần một lựa chọn xuyên suốt, một trách nhiệm đi đến tận cùng và chấp nhận hy sinh phần đời mình cho công việc tưởng là hậu trường nhưng lại quyết định cách một dân tộc nhìn về quá khứ.
Chính vì vậy, hành trình hơn 30 năm của nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Hồng theo chân Đại tướng Võ Nguyên Giáp và hơn 60 năm của nhà báo Trương Xuân Hùng đi tìm tên cho từng bức ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh không đơn thuần là câu chuyện nghề nghiệp. Đó là lựa chọn sống cùng lịch sử, gắn thân phận cá nhân vào những bước chân thăng trầm của dân tộc. Họ không chỉ chụp ảnh, mà tham gia viết nên ký ức chung, bằng thứ ngôn ngữ im lặng nhưng mạnh mẽ của ánh sáng và thời gian.
Trần Hồng: hơn ba thập kỷ bên ống kính và bóng hình Đại tướng
Trong căn phòng nhỏ ở khu tập thể Đường Thành, Hà Nội, đại tá, nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Hồng treo kín tường bằng những khung hình về Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Đó không phải là bộ sưu tập khoe nghề, mà là kho ký ức của một người lính chọn gắn đời mình với bóng hình vị tổng tư lệnh huyền thoại. Ông bắt đầu chụp Đại tướng từ những năm 1972–1973, ban đầu chỉ được tác nghiệp từ xa khi còn là thực tập viên báo quân đội. Hai mươi năm sau, từ năm 1994, ông được bước vào đời sống đời thường của Đại tướng tại nhà riêng, mở ra hành trình hơn 30 năm theo chân một nhân vật lịch sử độc nhất vô nhị.
Điều khiến Trần Hồng được Đại tướng tin cậy không phải kỹ thuật cầu kỳ, mà là tuyên ngôn nghề nghiệp giản dị mà quyết liệt: "Tôi chịu trách nhiệm từng tấm ảnh của tôi". Câu nói ấy đổi lại một cánh cửa mở rộng: "Để cho cậu này vào gặp tớ bất kỳ lúc nào" – tấm "thẻ bài" lớn nhất cho một đời nhiếp ảnh lịch sử. Ống kính của ông ghi lại cột mốc, nhưng quan trọng hơn, nó lưu giữ những khoảnh khắc bình dị: cái cúi người nhặt một que hương rơi trên đất Điện Biên, những bước chân chậm trên nền bệnh viện, những giây phút yếu đuối rất con người trước quy luật thời gian.
Trương Xuân Hùng: hơn sáu mươi năm đi tìm lai lịch cho từng khuôn hình Bác Hồ
Nếu Trần Hồng gắn đời mình với một nhân vật qua hàng nghìn lần bấm máy, thì nhà báo lão thành Trương Xuân Hùng chọn một lối đi khác của nhiếp ảnh lịch sử: làm người đi chú thích sự thật. Trong căn hộ tập thể trên đường Võ Thị Sáu, người đàn ông 86 tuổi vẫn ngồi cặm cụi bên bàn, đọc bản thảo cuốn sách song ngữ Việt – Anh về Chủ tịch Hồ Chí Minh với ngành thể dục thể thao, hoàn thành nhân dịp kỷ niệm 136 năm ngày sinh của Người.
Hơn 60 năm qua, ông kiên trì lần tìm, xác định và bổ sung chú thích cho khoảng 150 bức ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh liên quan đến thể dục thể thao, từ những bộ ảnh quý ở sân vận động Hàng Đẫy đến những lần Bác thăm Trường đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh, cùng những khoảnh khắc Người tập luyện, chơi thể thao. Một trong những bộ ảnh ông dành nhiều tâm sức là 12 bức Bác Hồ thăm Trường trung cấp Thể dục thể thao Trung ương, nay là Trường đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh, ngày 14.12.1961. Với ông, chú thích không phải động tác kỹ thuật; đó là trách nhiệm đạo đức: mỗi thông tin sai nghĩa là ký ức lịch sử bị bóp méo, là sự bất kính với một con người cụ thể từng bước đi, từng nụ cười trên hình.
Mất mát, nuối tiếc và giá trị không thể đo đếm của tư liệu ảnh lịch sử
Nhìn vào những kho lưu trữ và sách ảnh, người xem dễ ngộ nhận đây là công việc an toàn, chỉ cần kiên nhẫn. Thực tế, cả Trần Hồng và Trương Xuân Hùng đều mang trong mình những vết xước không thể vá lành. Một phần tư liệu mà ông Hùng chụp những năm 1960–1970 bị cuốn trôi sau một trận mưa lớn ở làng Quỳnh, Hà Nội, năm 1980; thêm vào đó là hàng chục nghìn ảnh và phim âm bản – di sản của nhiếp ảnh gia Phan Sang – không còn được lưu giữ đầy đủ. Với Trần Hồng, nuối tiếc ám ảnh là khoảnh khắc nhân văn trên đồi A1 năm 2004, khi Đại tướng cúi nhặt que hương rơi mà ông không kịp bấm máy giữa biển người.
Những mất mát ấy phơi bày sự mong manh của ký ức dân tộc nếu không có những người bền bỉ bảo vệ. Vậy nên, việc hiện 111 bức ảnh về Đại tướng Võ Nguyên Giáp được Trần Hồng chụp trong giai đoạn 1986–2013 được lưu trữ tại cơ quan văn thư và lưu trữ nhà nước không chỉ là niềm tự hào cá nhân, mà là một quyết định đưa "ký ức máu thịt của một đời cầm máy" trở về đúng vị trí là tài sản vô giá của lịch sử và nhân dân. Mỗi bức ảnh về Bác Hồ với ngành thể dục thể thao mà ông Hùng phục dựng thông tin, theo đó, không còn là một tấm hình bình dị, mà là một mảnh ghép của lịch sử ngành, lịch sử một thời chiến tranh và xây dựng.
Thông điệp cho thế hệ làm nhiếp ảnh lịch sử hôm nay
Điểm chung ở hai nhân vật không phải là kỹ thuật chụp ảnh hay độ nổi tiếng, mà là cách họ hiểu nghề: nhiếp ảnh lịch sử gắn liền với đạo đức và sự trung thực. Giữa thời đại máy ảnh thông minh, trí tuệ nhân tạo và kho ảnh được tạo ra mỗi giây, lời nhắn của người lính già Trần Hồng cho những phóng viên trẻ càng có sức nặng: "Hãy chọn lấy một đề tài xuyên suốt để dồn tâm sức đi đến tận cùng". Chọn một đề tài nghĩa là chọn gắn đời với nó; khi đã chọn, không cho phép mình khinh suất với bất kỳ khuôn hình nào.
Ông nhấn mạnh nguyên tắc căn bản: phải giữ gìn sự trung thực tuyệt đối, không tô vẽ giả dối và luôn có trách nhiệm với từng khuôn hình – đó là cách duy nhất để người làm báo trẻ neo giữ hơi thở thời đại vào lịch sử. Trương Xuân Hùng, bằng hơn 60 năm cặm cụi chú thích, cũng gửi đi cùng một thông điệp: bảo tồn ký ức dân tộc bắt đầu từ những chi tiết nhỏ, từ việc ghi đúng tên người, đúng nơi chốn, đúng ngày tháng. Khi những chi tiết ấy được chăm chút, những bộ sưu tập ảnh về lãnh đạo Việt Nam mới thật sự trở thành tư liệu ảnh lịch sử đáng tin cậy và sống lâu hơn một đời người. Và đó là tiêu chuẩn mà bất kỳ ai chụp và sắp xếp ảnh lịch sử hôm nay cần tự đặt cho mình.
