EEF và bước ngoặt mới trong hợp tác ASEAN Nga
Hợp tác ASEAN Nga là khuôn khổ quan hệ đối tác kinh tế và chính trị giữa Nga và các nước Đông Nam Á, được xây dựng nhằm đa dạng hóa thị trường, kết nối khu vực Viễn Đông Nga với không gian thương mại Đông Nam Á và tạo ra con đường tăng trưởng mới trong bối cảnh kinh tế toàn cầu chịu sức ép từ căng thẳng địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng. Điểm đáng nói tại Diễn đàn Kinh tế Phương Đông lần thứ 11 là hợp tác ASEAN Nga không còn đứng bên lề mà được coi là trụ cột trong chiến lược "hướng Đông" của Nga. Diễn đàn diễn ra từ ngày 1 đến 4/9 tại thành phố cảng Vladivostok, với chủ đề “Viễn Đông: Phát triển vì lợi ích của người dân”, quy tụ khoảng 5.000 đại biểu từ gần 80 quốc gia và vùng lãnh thổ. Đây không chỉ là sự kiện đầu tư thông thường mà là tuyên bố chính trị: Viễn Đông Nga sẽ gắn chặt tương lai của mình với châu Á – Thái Bình Dương, trong đó ASEAN là trọng tâm.
Vai trò cầu nối của Việt Nam trong không gian thương mại Đông Nam Á – Viễn Đông
Tại EEF, Việt Nam xuất hiện không phải như một bên tham dự thụ động mà là người kiến trúc lại trục hợp tác kinh tế ASEAN Nga. Đoàn Việt Nam do Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn dẫn đầu đã đưa ra 5 định hướng hợp tác trọng tâm, nhằm chuyển các cam kết chính trị thành những dòng thương mại và dự án đầu tư cụ thể. Đây là cách tiếp cận chủ động, đặt Việt Nam vào vị thế mắt xích chiến lược trong hành lang kinh tế nối Viễn Đông Nga với Đông Nam Á. Trong cấu trúc thương mại hiện tại, Việt Nam chiếm gần 1/4 tổng kim ngạch trao đổi giữa Nga và ASEAN. Điều này cho thấy khi nói về thương mại Đông Nam Á với Nga, Việt Nam không chỉ là người hưởng lợi mà còn là cửa ngõ hạ tầng và thị trường cho doanh nghiệp Nga. Việc là quốc gia Đông Nam Á đầu tiên ký FTA với Liên minh Kinh tế Á – Âu càng củng cố vai trò cầu nối, tạo lợi thế để hiện thực hóa các tuyến logistics mới và các chuỗi cung ứng chung.
Năm định hướng Việt Nam đề xuất: từ thương mại sang đầu tư và chuỗi giá trị
Điểm mạnh nhất trong đóng góp của Việt Nam tại Diễn đàn Kinh tế Phương Đông là gói đề xuất 5 định hướng chiến lược, đặt trọng tâm vào chuyển dịch từ mua bán đơn thuần sang hợp tác sâu trong chuỗi giá trị. Thứ nhất, phát triển chuỗi cung ứng mới và tăng cường kết nối đầu tư, khuyến khích doanh nghiệp Nga mở rộng hiện diện tại Việt Nam và ASEAN trong chế biến, chế tạo, công nghệ cao, nông nghiệp và logistics. Thứ hai, đột phá hạ tầng giao thông và logistics thông qua nghiên cứu hành lang Viễn Đông – Việt Nam – ASEAN, nối cảng Vladivostok với các cảng biển Đông Nam Á và gắn với hệ thống đường sắt Á – Âu. Thứ ba, tạo động lực mới từ khoa học – công nghệ, chuyển đổi số và AI, chú trọng các lĩnh vực AI, an ninh mạng, Fintech, Big Data, bán dẫn và sản xuất thông minh. Thứ tư, đẩy mạnh hợp tác năng lượng và tăng trưởng xanh, kết hợp thế mạnh truyền thống của Nga với nhu cầu chuyển dịch năng lượng của ASEAN. Thứ năm, mở rộng kết nối tài chính, đầu tư và giao lưu nhân dân, từ các trung tâm tài chính quốc tế ở TP.HCM và Đà Nẵng đến du lịch, giáo dục và hàng không.
Viễn Đông Nga: cửa ngõ mới cho doanh nghiệp Đông Nam Á
Không thể hiểu hợp tác ASEAN Nga nếu bỏ qua khu vực Viễn Đông Nga. Diễn đàn Kinh tế Phương Đông được thiết kế chính để thúc đẩy phát triển kinh tế vùng này, đánh giá tiềm năng và mở rộng hợp tác quốc tế với châu Á – Thái Bình Dương, bao gồm ASEAN. Viễn Đông vừa là biên giới địa lý vừa là biên giới cơ hội: các cơ chế ưu đãi, hạ tầng cảng biển như Vladivostok và kết nối đường sắt Á – Âu có thể tạo ra một tuyến thương mại Đông Nam Á khác, bớt phụ thuộc vào những trung tâm truyền thống. Với doanh nghiệp ASEAN, Viễn Đông Nga mang đến cơ hội tiếp cận cả thị trường Nga và Á – Âu. Đây là lựa chọn chiến lược trong bối cảnh khu vực muốn đa dạng hóa đối tác, tăng an ninh năng lượng, an ninh lương thực và quyền tự chủ kinh tế. Nếu các đề xuất của Việt Nam về hành lang logistics Viễn Đông – Việt Nam – ASEAN được triển khai, cấu trúc dòng hàng hóa và đầu tư trong khu vực sẽ thay đổi, giảm rủi ro từ các điểm nghẽn chuỗi cung ứng hiện nay.
Từ con số thương mại đến tầm nhìn dài hạn cho quan hệ ASEAN Nga
Quan hệ đối tác ASEAN Nga đã có 35 năm phát triển ổn định, từ khi Nga trở thành Đối tác đối thoại của ASEAN năm 1996. Nhưng chỉ ở giai đoạn hiện nay, khi cả hai bên cùng phải tìm con đường tăng trưởng mới trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị và bất ổn chuỗi cung ứng, hợp tác này mới bộc lộ hết ý nghĩa chiến lược. Trong 10 năm qua, kim ngạch thương mại song phương đã tăng gần 58% lên khoảng 21 tỷ USD mỗi năm, với xuất khẩu của Nga tăng 44% và nhập khẩu từ ASEAN vào Nga tăng khoảng 70%, cho thấy quan hệ hai chiều cân bằng hơn, chứ không lệ thuộc một phía. Đối thoại Doanh nghiệp ASEAN – Nga trong khuôn khổ EEF ghi nhận thương mại hai bên đã tăng khoảng 10% trong nửa đầu năm 2026, với mức tăng 32% với Thái Lan, 15% với Việt Nam và 6% với Philippines. Một chương trình hợp tác mới đến năm 2035 đang được chuẩn bị nhằm đưa kim ngạch lên 45 tỷ USD. Nếu các đề xuất của Việt Nam được biến thành dự án cụ thể, hợp tác ASEAN Nga có thể chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu, xây dựng một không gian kinh tế tự cường, ít phụ thuộc hơn vào các đối tác truyền thống và phản ánh đúng vị thế đang lên của Đông Nam Á trong trật tự kinh tế châu Á – Thái Bình Dương.
