Một bộ nguyên tắc chung cho hoạt động ngoài Trái Đất
Hiệp định Artemis là khuôn khổ nguyên tắc định hướng hợp tác quốc tế trong khám phá và sử dụng Mặt trăng, sao Hỏa cùng các thiên thể khác vì mục đích hòa bình, với trọng tâm là minh bạch, an toàn và trách nhiệm. Sáng 28/10, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đại diện Việt Nam tiếp nhận hiệp định từ Đại sứ Mỹ tại Việt Nam Jennifer Wicks, trong lễ tổ chức tại Quảng Ninh trong khuôn khổ Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2026. Đây không phải thông báo về một chuyến bay hay dự án lên Mặt trăng. Ý nghĩa trước mắt nằm ở việc Việt Nam tham gia một khuôn khổ hợp tác đang mở rộng, nơi các bên cùng thống nhất cách hành xử trong hoạt động không gian. Việt Nam là quốc gia ký kết thứ 78.
Việc đặt các nguyên tắc an toàn, minh bạch và có trách nhiệm làm trọng tâm là lựa chọn đáng chú ý khi hoạt động ngoài không gian ngày càng gắn với khoa học, kinh tế và công nghệ. Theo Bộ Ngoại giao Mỹ, lĩnh vực này đang bước vào một kỷ nguyên mới của khám phá và cơ hội, đồng thời có vai trò ngày càng lớn đối với tiến bộ khoa học, tăng trưởng kinh tế và công nghệ tương lai. Bởi vậy, Hiệp định Artemis không chỉ là một dấu mốc ngoại giao: nó thể hiện lựa chọn tham gia xây dựng quy tắc chung thay vì đứng ngoài những thảo luận sẽ ảnh hưởng đến cách các quốc gia phối hợp.
Cam kết hợp tác, không chỉ là biểu tượng
Mỹ cùng bảy quốc gia khác thiết lập Hiệp định Artemis vào năm 2020 để đưa ra những nguyên tắc thực tiễn cho hoạt động khám phá không gian có trách nhiệm. Việc Việt Nam trở thành thành viên thứ 78 cho thấy khuôn khổ này đã thu hút một liên minh ngày càng rộng, và hợp tác vũ trụ quốc tế đang được mở rộng qua những cam kết chung. Bộ Ngoại giao Mỹ hoan nghênh quyết định của Việt Nam, xem đây là bước mở rộng quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện giữa hai nước sang một lĩnh vực mới. Tuy vậy, giá trị của việc tham gia không nên chỉ được đo bằng vị trí thành viên. Cam kết sẽ có ý nghĩa khi các nguyên tắc được chuyển thành năng lực phối hợp, chia sẻ thông tin và ứng dụng khoa học phục vụ những mục tiêu thiết thực.
Các nguyên tắc của hiệp định hướng tới tăng cường minh bạch, khả năng tương thích giữa các hệ thống, chia sẻ thông tin khoa học, hỗ trợ phi hành gia và sử dụng không gian có trách nhiệm, bền vững. Đây là nền tảng để các quốc gia phối hợp cho hoạt động khám phá không gian an toàn, hòa bình và bền vững. Cách tiếp cận đó có ý nghĩa trong một lĩnh vực mà các hoạt động của từng nước có thể tạo ra hệ quả vượt khỏi biên giới quốc gia. Tham gia khuôn khổ chung giúp Việt Nam có tiếng nói trong hợp tác, đồng thời đặt ra yêu cầu thực tế: phát triển năng lực trong nước và bảo đảm các hoạt động không gian phù hợp với luật pháp quốc tế.
Giá trị với Việt Nam nằm ở ứng dụng trên mặt đất
Việt Nam xác định khoa học và công nghệ vũ trụ là lĩnh vực quan trọng để nâng cao năng lực khoa học, công nghệ quốc gia và phục vụ phát triển bền vững. Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu các ưu tiên gồm tăng năng lực tự chủ về công nghệ và dữ liệu không gian; ứng dụng dữ liệu cho quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai; đồng thời từng bước phát triển hệ sinh thái kinh tế vũ trụ và hoàn thiện năng lực quản trị. Những mục tiêu này giúp giải thích vì sao việc Việt Nam khám phá không gian không chỉ hướng đến những hoạt động xa Trái Đất. Dữ liệu và công nghệ không gian có thể hỗ trợ các công việc sát với đời sống, từ theo dõi tài nguyên đến chuẩn bị trước thiên tai.
Việt Nam bày tỏ mong muốn cùng các thành viên thúc đẩy hoạt động khám phá và sử dụng không gian hòa bình, an toàn, bình đẳng, minh bạch, bền vững và trên cơ sở luật pháp quốc tế. Đó là định hướng phù hợp với lợi ích trong nước, nhưng cũng là lời nhắc rằng tư cách thành viên tự nó không tạo ra năng lực công nghệ hay kết quả ứng dụng. Điều đáng theo dõi là mức độ các nguyên tắc hợp tác được gắn với việc làm chủ công nghệ, chia sẻ tri thức và những ứng dụng có ích cho người dân. Hiệp định Artemis mở rộng cánh cửa hợp tác; hiệu quả của lựa chọn ấy sẽ phụ thuộc vào cách Việt Nam biến cam kết thành năng lực và lợi ích cụ thể.
