Khi một đời người hóa thành phòng vô tận chấm bi
Yayoi Kusama nghệ sĩ là một nhân vật tiên phong của nghệ thuật Nhật Bản hiện đại, được mệnh danh là “nữ hoàng chấm bi”, người đã biến ảo giác, tổn thương tinh thần và nỗi sợ cái chết thành ngôn ngữ thị giác bùng nổ trên tranh, điêu khắc và những chấm bi infinity rooms, đồng thời tạo nên một di sản văn hóa mang tầm thế giới. Thông báo từ studio cho biết bà đã qua đời ngày 14.8 tại Tokyo, hưởng thọ 97 tuổi, vẫn cầm cọ vẽ cho đến những ngày cuối cùng. Khi một nghệ sĩ ra đi ở ngưỡng gần trăm tuổi mà vẫn sáng tạo không ngừng, câu hỏi cần đặt ra không phải là chúng ta tiếc nuối điều gì, mà là chúng ta đã học được gì từ bà về cách sống cùng bóng tối nội tâm. Với Kusama, avant-garde không phải là thái độ gây sốc, mà là sự can đảm phơi bày bản ngã, kể cả những phần dễ bị tổn thương nhất.
Chấm bi, phòng vô tận và nghệ thuật buộc cơ thể phải cảm nhận
Điều làm Yayoi Kusama khác biệt không chỉ là họa tiết chấm bi, mà là cách bà biến nó thành trải nghiệm toàn thân. Một căn phòng gương trong loạt infinity rooms có thể tạo cảm giác choáng ngợp, trong khi một không gian phủ đầy hình dương vật khiến người xem bất an và khó chịu. Đó không phải trò gây chú ý rẻ tiền, mà là một tuyên ngôn: nghệ thuật không nên để ta đứng ngoài quan sát, nó phải buộc ta bước vào, đối diện và dao động. Chấm bi của Kusama không còn là trang trí, mà là sự xâm chiếm: chúng phủ lên sàn nhà, trần nhà, quần áo, vật dụng trong ký ức ảo giác của bà, rồi bước ra thế giới thành những công trình trưng bày nhà bảo tàng được nhận diện ngay lập tức. Khi tác phẩm buộc ta dùng cơ thể để cảm nhận, chứ không chỉ mắt để nhìn, Kusama đã kéo nghệ thuật đương đại ra khỏi vùng an toàn trí tuệ và đặt nó vào hệ thần kinh của chính người xem.
Từ ảo giác tuổi thơ đến huyền thoại nghệ thuật Nhật Bản hiện đại
Sinh năm 1929 tại Matsumoto, trong một gia đình xung đột nặng nề, Kusama từng bị nỗi sợ hãi giày vò đến mức ngày nào cũng muốn chết. Bà kể rằng thứ cứu mình khỏi ý nghĩ kết thúc cuộc đời chính là vẽ và sáng tạo nghệ thuật. Những ảo giác về chấm tròn, ánh sáng nhấp nháy và hoa xuất hiện từ thời thơ ấu, và “ngay cả bây giờ tôi vẫn còn nhìn thấy ảo giác… và tôi vẽ chúng”, bà từng nói năm 2017. Con đường học nghệ thuật của Kusama đi từ hội họa truyền thống Nhật Bản ở Kyoto đến New York năm 1957, nơi bà gây tiếng vang với tranh lưới, điêu khắc mềm và những sự kiện vẽ trên cơ thể. Nhưng chính khi sức khỏe tinh thần suy giảm, bà chọn trở về Nhật Bản năm 1973 và tự nguyện sống trong bệnh viện tâm thần từ năm 1977, vẫn đến xưởng vẽ mỗi ngày. Quyết định đó nghe như bi kịch, nhưng thực tế lại là hành động chiếm lại quyền chủ động: Kusama dùng nghệ thuật để sống chung với bệnh lý, chứ không để nó định nghĩa toàn bộ bản sắc mình.
Thành công, Huân chương Văn hóa và vị thế biểu tượng toàn cầu
Trong một thế giới nghệ thuật vẫn thường xem nhẹ phụ nữ, việc Yayoi Kusama trở thành nghệ sĩ đương đại thành công bậc nhất Nhật Bản không chỉ là thành tích cá nhân, mà là cú hích đối với toàn bộ hệ thống. Các triển lãm quốc tế của bà thu hút lượng khách khổng lồ, tác phẩm xuất hiện ở những bảo tàng lớn như Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại, Whitney ở New York và Ludwig ở Đức. Độ nhận diện của chấm bi và infinity rooms tăng đến mức nó vượt khỏi phạm vi bảo tàng, hợp tác với các thương hiệu thời trang, đặt hình ảnh Kusama bên trên những cửa hàng lớn ở các đại lộ danh tiếng. Với những cống hiến cho nghệ thuật, bà nhận Huân chương Văn hóa của Nhật Bản cùng nhiều giải thưởng quốc tế. Đó không chỉ là huy chương trang trí, mà là lời thừa nhận rằng nghệ thuật Nhật Bản hiện đại đã có một biểu tượng mang tính toàn cầu, đứng ngang hàng với các tên tuổi phương Tây. Khi studio tuyên bố sẽ tiếp tục truyền hy vọng và sức mạnh cho mọi người trên toàn thế giới thông qua tâm nguyện của bà, họ đang xác nhận rằng di sản Kusama không kết thúc ở ngày bà qua đời.
Di sản của một tiên phong: nghệ thuật như hành động tự chữa lành
Trong bối cảnh sức khỏe tinh thần vẫn còn là điều khó nói ở châu Á, việc Kusama cởi mở về chấn thương của mình là một hành động tiên phong hơn mọi tuyên ngôn avant-garde. Những tổn thương không bị giấu đi; chúng trở thành chất liệu, thành nhịp điệu lặp lại trong tranh lưới, hình xoáy, con sâu và chấm bi. Theo những người từng làm việc cùng, nghệ thuật của Kusama luôn hàm chứa ý niệm tái sinh, đặc biệt được nhìn thấy rõ hơn sau đại dịch: đó không phải chủ đề trừu tượng, mà là những gì bà làm mỗi ngày để tiếp tục tồn tại. Dù tác phẩm có thể khiến người xem bất an hoặc choáng ngợp, chính sự bất an ấy mở đường cho một kiểu trải nghiệm mới: chấp nhận rằng cái đẹp có thể sinh ra từ nỗi sợ, và chữa lành có thể bắt đầu từ việc nhìn thẳng vào đau đớn. Yayoi Kusama qua đời ở tuổi 97, nhưng mỗi chấm bi vẫn như lời nhắc: nghệ thuật không chỉ để ngắm, mà để ta học cách ở lại với cuộc đời, kể cả khi tâm trí rung chuyển.
