Khi Yayoi Kusama qua đời: kết thúc một đời, mở ra vô tận
Yayoi Kusama là nghệ sĩ Nhật Bản gắn liền với mô-típ chấm bi và các không gian gương vô tận, người đã biến những ảo giác tuổi thơ thành ngôn ngữ thị giác toàn cầu, phá vỡ ranh giới giữa hội họa, trình diễn và trải nghiệm đắm chìm để trở thành một trong những gương mặt có sức ảnh hưởng nhất của nghệ thuật đương đại. Bà sinh ngày 22.3.1929 tại Matsumoto và qua đời ở tuổi 97 tại một bệnh viện ở Tokyo, khép lại hành trình sáng tạo kéo dài hơn bảy thập kỷ nhưng đồng thời cũng củng cố vị thế của một di sản nghệ sĩ Nhật mà thế giới buộc phải nhìn lại. Sự kiện Yayoi Kusama qua đời không chỉ là tin buồn; đó là dấu mốc bắt buộc chúng ta phải tự hỏi: làm thế nào một người phụ nữ xuất phát từ ký ức tổn thương lại định nghĩa lại nghệ thuật đương đại trên quy mô toàn cầu?
Từ ảo giác tuổi thơ đến ngôn ngữ chấm bi của vô hạn
Cốt lõi sức mạnh của Kusama nằm ở việc bà dám biến cái khiến mình khiếp sợ thành mỹ học. Từ năm 10 tuổi, bà bị những cơn ảo giác dồn dập: hoa và chấm bi nhân bản vô tận, lan ra trần nhà, bức tường rồi nuốt chửng cả cơ thể. Trong một gia đình tràn ngập bất ổn, với người cha trăng hoa và người mẹ phản đối hội họa, nghệ thuật với Kusama không phải trò chơi mà là cơ chế tự vệ bắt buộc. Việc bà miệt mài vẽ đến mức tranh chất cao gần tới trần là phản ứng sinh tồn, không phải tham vọng trang trí. Những chấm bi ấy, về sau, trở thành biểu tượng của nữ hoàng chấm bi: một cách nói thị giác về sự vô tận và xóa nhòa cá tính, chính là cách bà chuyển hóa chấn thương thành triết lý: "Hãy hòa làm một với sự vĩnh hằng. Xóa bỏ cá tính của bạn. Hãy quên chính mình".
New York, phản kháng và cú tái định nghĩa nghệ thuật đương đại
Nếu Kusama chỉ ở lại Nhật, có lẽ bà đã bị kìm hãm vĩnh viễn trong khuôn mẫu. Việc tự viết thư cho Georgia O’Keeffe để tìm đường ra thế giới rồi âm thầm may tiền đô-la vào gấu áo kimono để sang New York là hành động mang tính tuyên ngôn: nghệ thuật của bà không chấp nhận biên giới. Ở Mỹ, Kusama từ chối vai trò "nghệ sĩ ngoan" trong hệ thống gallery, chọn con đường tự tạo luật chơi bằng các happenings, những màn trình diễn ngẫu hứng ở Công viên Trung tâm hay MoMA với cơ thể khỏa thân phủ chấm bi và thông điệp hòa bình, chống chiến tranh. Những tác phẩm như Narcissus Garden, bày 1.500 quả cầu gương tại Venice Biennale dù không được mời, là đòn công kích trực diện vào sự thương mại hóa giới nghệ thuật. Chính các hành vi ngông cuồng đó mới là điểm bẻ cong lịch sử nghệ thuật đương đại, chứng minh rằng một nghệ sĩ Nhật có thể chủ động tái thiết cả sân chơi toàn cầu.
Căn phòng vô tận, triệu lượt người xem và cái giá của danh tiếng
Thành công của Kusama không xuất hiện tức thời mà là kết quả của sự kiên định gần cả thế kỷ. Sau những năm tháng kiệt sức ở Mỹ và trở về Nhật trong sự quay lưng của công chúng, Kusama sống ẩn dật tại bệnh viện tâm thần Seiwa từ năm 1977 nhưng vẫn làm việc sung sức, biến phòng khám thành xưởng sáng tạo. Bắt đầu từ đầu những năm 2000, các triển lãm hồi cố và infinity room Kusama bùng nổ như hiện tượng toàn cầu, thu hút lượng khách khổng lồ từ Los Angeles đến Naoshima; những căn phòng gương vô tận và bề mặt phủ chấm bi trở thành bối cảnh hành hương của cả thế hệ sống cùng mạng xã hội. "Năm 2024, bà xếp hạng là nghệ sĩ đương đại có doanh thu cao nhất thế giới" – một con số vừa là minh chứng chiến thắng, vừa là lời cảnh báo về nguy cơ bị khai thác thương mại quá mức, điều mà giới phê bình đã không ít lần xì xào.
Di sản nghệ sĩ Nhật: khỏi bệnh bằng nghệ thuật, truyền cảm hứng bằng can đảm
Điều đáng nói nhất trong di sản Kusama không phải số lượng phòng triển lãm hay hàng dài người xếp hàng chờ chụp ảnh, mà là mô hình sống mà bà đã thử nghiệm: dùng nghệ thuật để điều trị chính mình, rồi từ đó mở lối cho người khác. Đối diện với suy sụp tâm lý, nỗ lực tự tử không thành và sự xem thường từ công chúng quê nhà, Kusama chọn ở lại với cọ vẽ, với bí ngô, với chấm bi đến tận những giây phút cuối cùng. Từ một người phụ nữ bị gạt ra bên lề, bà trở thành nghệ sĩ đương đại trung tâm, đại diện chính thức của Nhật tại Venice Biennale với hình ảnh một biểu tượng chấm bi vàng-đen phát bí ngô mini cho khách tham quan. Sự ra đi của Kusama là tổn thất lớn cho nghệ thuật đương đại, nhưng di sản về tư duy sáng tạo tự do và quả cảm của bà sẽ còn tiếp tục thách thức mọi thế hệ nghệ sĩ: bạn sẽ làm gì với những tổn thương của mình?
