AI không bị cấm, nhưng bị “khoanh vùng”: thông điệp mới của đại học
Quy định sử dụng AI trong giáo dục là tập hợp các nguyên tắc và quy trình mà trường đại học ban hành để cho phép sinh viên và giảng viên dùng công cụ trí tuệ nhân tạo hỗ trợ học tập, giảng dạy, nghiên cứu nhưng vẫn bảo đảm liêm chính học thuật, quyền tác giả, bảo vệ dữ liệu cá nhân và trách nhiệm pháp lý đối với sản phẩm học thuật do con người đứng tên. Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT được xem là cú hích khiến các trường buộc phải nghiêm túc “thiết kế lại luật chơi” cho AI trong giáo dục. Thay vì tư duy “cấm sử dụng”, hệ thống đại học đang chuyển sang “quản lý và hướng dẫn sử dụng” khi AI len vào mọi ngóc ngách giảng dạy, thi cử, nghiên cứu. Công cụ không bị loại trừ, nhưng ranh giới sử dụng được kẻ lại rõ ràng hơn bao giờ hết.
Khi liêm chính học thuật trở thành “hàng rào an ninh” trước AI
Điểm then chốt của làn sóng siết chặt hiện nay không phải là công nghệ, mà là liêm chính học thuật. Các trường đại học chủ động hoàn thiện quy định nội bộ, đổi mới kiểm tra – đánh giá để phát huy lợi ích AI nhưng vẫn bảo đảm năng lực thực chất của người học. Ở Trường Đại học Kiên Giang, ban giám hiệu xem Thông tư 49 là cơ sở để rà soát từ quy chế đào tạo, kiểm tra – đánh giá đến đề tài tốt nghiệp, công bố khoa học, công tác sinh viên và bổ sung nội dung về sử dụng AI. Họ không cấm AI, mà yêu cầu khai báo trong các bài tập, khóa luận, sản phẩm phải công khai; AI được phép hỗ trợ tìm ý tưởng, phân tích tài liệu, xử lý dữ liệu, mô phỏng… nhưng người học buộc phải tự kiểm chứng và chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng. Đây là “hàng rào” mềm nhưng rất rõ ràng.
Sinh viên và AI: hỗ trợ học tập hay “đường tắt” gian lận?
Trong thư viện, cảnh sinh viên vừa tra cứu tài liệu vừa trò chuyện với các công cụ AI đã trở nên quen thuộc: từ gợi ý ý tưởng, tóm tắt tài liệu đến luyện ngoại ngữ và xây dựng dàn ý, AI đang mở ra nhiều cách học mới. Sinh viên luật Nguyễn Anh Tuấn thừa nhận AI giúp tiết kiệm thời gian tìm kiếm và hệ thống hóa thông tin, nhưng kết quả không phải lúc nào cũng chính xác nên anh luôn đối chiếu với giáo trình, văn bản chính thức và nguồn giảng viên khuyến nghị. Vấn đề là không ít người lại chọn “đường tắt”: giao toàn bộ nhiệm vụ cho AI rồi nộp như sản phẩm của mình, nhất là trong các bài đánh giá năng lực cá nhân – ranh giới này đã bị vượt qua. Khi đó, hành vi sao chép, đạo văn, làm sai lệch dữ liệu, nhờ AI làm hộ hoặc giấu việc sử dụng AI rõ ràng là vi phạm liêm chính học thuật.
Đổi cách kiểm tra – đánh giá để đo năng lực thật trong kỷ nguyên AI
Những quy định mới không thể hiệu quả nếu cách đánh giá vẫn dựa vào dạng bài mà AI có thể tạo ra trong vài giây. Vì thế, các trường buộc phải “thiết kế lại bài thi”. Tại Đại học Kiên Giang, giảng viên được khuyến khích chuyển từ bài luận thuần văn bản sang nhiệm vụ yêu cầu vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế, phân tích, phản biện và tạo ra sản phẩm cụ thể. Trường tăng tỷ trọng đánh giá quá trình, kết hợp dự án, sản phẩm thực hành, thuyết trình, vấn đáp và đánh giá khả năng giải thích, bảo vệ sản phẩm; nhật ký, hồ sơ học tập điện tử được dùng để theo dõi quá trình hình thành sản phẩm. Phân hiệu Đại học Bình Dương tại Cà Mau đi theo hướng tương tự, tập trung vào thuyết trình, vấn đáp, thực hành gắn với thực tiễn, trong đó giảng viên giữ vai trò quyết định khi đánh giá năng lực và kết quả học tập.
Từ pháp luật công nghệ đến kỹ năng số: sinh viên phải tự xây “vùng an toàn”
Cuộc chơi AI trong giáo dục không chỉ dừng ở quy chế mà còn mở rộng sang pháp luật công nghệ. Khi dùng AI, sinh viên phải đối mặt với hàng loạt câu hỏi: bản quyền nội dung, hình ảnh, tài liệu; quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân; trách nhiệm khi phát tán thông tin sai trên mạng. Nhiều sinh viên rất quan tâm đến AI nhưng chưa hiểu hết rủi ro pháp lý của công cụ này. Đó là lý do các cơ sở đào tạo luật đang đưa các tình huống thực tế – từ sử dụng ảnh cá nhân đến dùng AI trong bài tập, nghiên cứu – vào hoạt động trao đổi, giúp sinh viên hình thành thói quen dùng AI một cách có trách nhiệm. AI trong giáo dục chỉ trở thành lợi thế khi người học hiểu ranh giới pháp lý, tôn trọng liêm chính học thuật và coi AI là trợ lý, không phải “người làm hộ”.
