Việt Nam dẫn đầu thế giới về sử dụng AI trong học sinh: bức tranh hai mặt
Hiện tượng học sinh Việt Nam dùng AI là việc phần lớn học sinh phổ thông, đặc biệt ở lứa tuổi 15, sử dụng các chatbot hỗ trợ học tập và viết bài tập như một công cụ học tập thường xuyên, biến trí tuệ nhân tạo thành một phần quen thuộc của đời sống lớp học, nhưng đồng thời đặt ra hàng loạt câu hỏi về chất lượng học tập, đạo đức sử dụng AI và định hướng của hệ thống giáo dục trong kỷ nguyên số. Theo báo cáo PISA 2025 do một tổ chức quốc tế công bố, chỉ 4,1% học sinh Việt Nam hiếm khi hoặc không sử dụng chatbot AI cho mục đích học tập, đồng nghĩa 95,9% học sinh dùng AI thường xuyên – tỷ lệ sử dụng AI cao nhất trong số 83 quốc gia và vùng lãnh thổ được khảo sát. Con số này cao hơn mức trung bình và cho thấy AI trong giáo dục Việt Nam không còn là xu hướng tương lai mà đã trở thành thực tế đang diễn ra hàng ngày trong lớp học.
Từ lớp học đến trình duyệt: Việt Nam trong nhóm nước dùng AI nhiều nhất
Đằng sau tỷ lệ sử dụng AI cao nhất của học sinh là một nền văn hóa số đang mở rộng. Theo dữ liệu tổng hợp từ hơn 9.500 website cung cấp công cụ AI, các nền tảng này ghi nhận 125,7 tỉ lượt truy cập trong năm 2025, tăng 46% chỉ sau một năm. Trong bức tranh toàn cầu đó, Việt Nam xếp thứ 12 về lượng truy cập công cụ AI với 2,67 tỉ lượt, cao hơn cả Italy, Tây Ban Nha, Trung Quốc và Hàn Quốc. Điều này cho thấy việc học sinh Việt Nam dùng AI không phải là hiện tượng đơn lẻ trong trường học, mà gắn với một hệ sinh thái người dùng trẻ, quen tra cứu, thử nghiệm và dùng chatbot hỗ trợ học tập trên nhiều nền tảng. Đáng chú ý, nhiều quốc gia Đông Nam Á cũng xuất hiện trong nhóm dẫn đầu về truy cập AI, phản ánh một khu vực đang chủ động đi nhanh trên đường đua trí tuệ nhân tạo. Câu hỏi đặt ra là: chúng ta đang chạy nhanh đến đâu, và có đang kịp xây hàng rào đạo đức sử dụng AI đi cùng tốc độ đó hay không?
Học sinh dùng AI để làm gì: trợ lý học tập hay “cỗ máy làm bài hộ”?
Nếu đào sâu vào cách học sinh Việt Nam dùng AI, bức tranh trở nên cụ thể và đáng suy nghĩ hơn. PISA 2025 cho thấy nhu cầu chính là dùng chatbot hỗ trợ học tập: 39% học sinh sử dụng AI hàng ngày hoặc gần như hàng ngày để phục vụ việc học. Nhu cầu thứ hai là viết bài tập, với 33,2% học sinh dùng AI khoảng 1–2 lần mỗi tuần cho mục đích này. Trên lý thuyết, đây là cơ hội để AI trong giáo dục Việt Nam trở thành trợ lý giúp học sinh tra cứu, gợi ý ý tưởng, kiểm tra lỗi và luyện kỹ năng. Nhưng trong thực tế, ranh giới giữa hỗ trợ học tập và làm bài hộ rất mong manh. Khi học sinh quen với việc để chatbot viết hộ đoạn văn hay giải giúp bài toán, thói quen tự đọc, tự tra cứu và tư duy phản biện có nguy cơ bị thay thế bằng thao tác sao chép và dán. Mỗi lần sử dụng chatbot hỗ trợ học tập là một lần học sinh đứng trước lựa chọn: để AI giúp mình hiểu bài sâu hơn, hay để AI làm thay mình cho nhanh.
Khoảng cách đáng lo giữa sử dụng AI và năng lực học thuật
Nghịch lý lớn nhất của câu chuyện tỷ lệ sử dụng AI cao nhất nằm ở chỗ: dùng nhiều không đồng nghĩa với học tốt hơn. Chính báo cáo PISA 2025 chỉ ra rằng nhóm học sinh không dùng chatbot AI cho việc học thường có kết quả tốt hơn và chủ động hơn trong việc tìm kiếm hỗ trợ học tập. Đồng thời, khảo sát cho thấy dù Việt Nam dẫn đầu về sử dụng AI, chỉ 41% học sinh đạt từ mức 2 trở lên về đọc hiểu – ngưỡng cơ bản cho thấy học sinh bắt đầu biết sử dụng thông tin để xử lý tình huống quen thuộc trong đời sống. Nói cách khác, khoảng 59% học sinh chưa đạt trình độ đọc hiểu tối thiểu. Điều này phơi lộ lỗ hổng: học sinh có thể dùng AI để tóm tắt văn bản, dịch, tra cứu, nhưng kỹ năng đọc hiểu nền tảng vẫn chưa được củng cố tương xứng. Khi nền tảng đọc hiểu yếu, việc dựa quá nhiều vào chatbot hỗ trợ học tập dễ biến AI thành chiếc nạng tri thức, khiến học sinh di chuyển được nhưng khó chạy nhanh và bền.
Giáo dục số: cơ hội không chờ đợi nhưng cần đi cùng chuẩn mực đạo đức AI
Trước làn sóng AI tràn vào lớp học, hệ thống giáo dục Việt Nam đang cố gắng chuyển động. Một nghị quyết về phát triển kinh tế – xã hội giai đoạn tới yêu cầu tích hợp kỹ năng số và giáo dục AI vào chương trình quốc gia ngay từ mầm non, đồng thời phổ biến công nghệ số và AI trong dạy – học. Cuối tháng 8, một khung nội dung giáo dục AI cho học sinh trung học cũng được ban hành dựa trên kết quả thí điểm năm học trước. Điểm đáng chú ý là cơ quan quản lý nhấn mạnh việc triển khai phải bảo đảm tính khoa học, sư phạm, không làm sai lệch mục tiêu hay gây quá tải chương trình, đồng thời phù hợp với độ tuổi, chuẩn đầu ra và khả năng tiếp cận công nghệ của từng nhóm học sinh. Đây là bước đi đúng khi tỷ lệ học sinh Việt Nam dùng AI đã ở mức cao, nhưng chưa đủ nếu chúng ta không đặt đạo đức sử dụng AI và thói quen tự học lên thành mục tiêu rõ ràng. Nếu coi AI chỉ là công cụ tăng tốc bài tập mà không là cơ hội rèn tư duy phản biện, giáo dục số sẽ chỉ tái tạo mô hình học thuộc lòng, nhưng ở dạng số hóa và khó kiểm soát hơn.
