Trail running đang bùng nổ, nhưng ai thực sự được chào đón?
Trail running là hình thức chạy bộ trên địa hình tự nhiên như rừng, núi, đồi, nơi người chạy phải thích nghi với bề mặt không bằng phẳng, độ dốc thay đổi và điều kiện thời tiết đa dạng, đồng thời tận hưởng lợi ích tinh thần từ việc ở ngoài trời và kết nối với thiên nhiên.
Trong vài năm gần đây, cộng đồng trail running tăng trưởng nhanh hơn hầu hết các loại hình luyện tập khác: tham gia chạy trail tăng 8% trong 5 năm, trong khi chạy nói chung chỉ tăng 0,4%. Strava ghi nhận số lượt chạy trail trong nửa đầu 2025 gấp đôi cùng kỳ 2022. Con số này cho thấy sức hút của đường mòn là rất rõ ràng. Thế nhưng, sự bùng nổ không đồng nghĩa mọi người đều cảm thấy mình thuộc về nơi đó. Gần 69% người tham gia hoạt động ngoài trời là người da trắng, và trải nghiệm của nhiều runner da màu, nữ giới hoặc người mới cho thấy các rào cản vô hình vẫn tồn tại. Nếu trail running bao gồm tất cả, tại sao vẫn có quá nhiều người đứng ngoài cuộc?
Không ít runner chuyển từ đường nhựa sang đường mòn đã phải đối mặt với cảm giác lạc lõng. Antoine Haugabook và vợ là Yolanda “Yo” Lopez Haugabook, sau hơn một thập kỷ gắn bó với cộng đồng chạy đường nhựa, đã bước vào scene trail địa phương và lập tức nhận ra mình là những người da màu duy nhất, không tìm thấy sự đồng cảm với những người khác trên đường mòn. Một câu nói nửa đùa nửa khinh miệt từ người chạy khác – “Các bạn quay lại à… chưa thấy đủ mệt sao?” – là ví dụ điển hình cho kiểu microaggression khiến người mới cảm thấy mình là kẻ lạ mặt. Đó không phải chuyện cá biệt, mà là lời nhắc rằng nếu cộng đồng trail running không thay đổi, sự tăng trưởng hiện tại sẽ xây trên nền văn hóa loại trừ.
Khi không được mời, họ tự xây cộng đồng của mình
Điều đáng chú ý là nhiều runner thiểu số không chọn rời khỏi trail, mà chọn tự tạo không gian an toàn cho mình. Sau khi Antoine tham gia chương trình Freedom to Run: Back Outside của Running Industry Diversity Coalition (RIDC) – chương trình nhằm khuyến khích runner đa dạng khám phá đường mòn – trải nghiệm khó chịu trên trail trở thành chất xúc tác để vợ chồng anh lập nên Sin Miedo Trail Runners. Nhóm này hướng tới người da màu, hiện có khoảng 60 thành viên, phần lớn là người mới, lần đầu tiếp cận chạy trail và thi đấu. Tên gọi “Sin miedo” – không sợ hãi – là tuyên ngôn: họ có quyền xuất hiện, chiếm không gian và tận hưởng thiên nhiên, dù văn hóa và lịch sử từng dạy họ phải sợ rừng núi.
Câu chuyện đó lặp lại ở nhiều nơi. Tại Anh, trải nghiệm thiếu đại diện dẫn Pace-Humphreys đến quyết định lập Black Trail Runners – một cộng đồng và tổ chức phi lợi nhuận toàn cầu dùng trail running để kết nối runner da màu và đồng minh với thiên nhiên. Ở Bắc Mỹ, Native Women Run ra đời để trao quyền cho phụ nữ bản địa thông qua chạy bộ. Những nhóm chạy bộ đa dạng này không chờ lời mời từ hệ thống vốn ưu tiên người da trắng; họ tự viết lại luật chơi. Chính họ mới đang làm công việc mà các thương hiệu lớn tuyên bố sẽ làm sau làn sóng công lý xã hội năm 2020, trong bối cảnh nhiều tập đoàn đã cắt giảm chương trình DEI và vị trí hỗ trợ nhóm thiểu số.
Điểm chung của các cộng đồng này là sự chủ động. Họ không chỉ tổ chức buổi chạy, mà còn sản xuất nội dung, podcast, chiến dịch truyền thông để thay đổi hình ảnh về trail running bao gồm. Earth Movers – podcast do Alison Mariella Désir, ultrarunner Stefanie Flippin và Verna NezBegay Volker đồng dẫn – là ví dụ rõ ràng. Họ nói về an toàn, rào cản tiếp cận, về việc phụ nữ, người da màu, người bản địa phải cân nhắc những nguy cơ nào khi bước vào rừng. Khi hệ thống không bảo vệ họ, cộng đồng tự xây lá chắn bằng sự đoàn kết và tiếng nói của chính mình.
Từ đường nhựa sang đường mòn: bao gồm không chỉ là khẩu hiệu
Nếu trail running muốn phát triển bền vững, việc chào đón người mới – đặc biệt là từ cộng đồng chạy đường nhựa – phải trở thành ưu tiên, không phải chiến dịch marketing. RIDC đã phát triển tài liệu “Opening the Path to Trail Running: A Toolkit for Runners, Retailers, and Communities”, cung cấp thông tin và nguồn lực thân thiện cho runner da màu, giúp họ có một cánh cửa dễ tiếp cận hơn vào thế giới trail. Đây là dạng hỗ trợ rất cụ thể: giải thích về thiết bị, an toàn, văn hóa đường mòn, thay vì chỉ nói chung chung rằng “trail dành cho tất cả mọi người”. Khi người mới hiểu mình cần chuẩn bị gì, họ bớt phụ thuộc vào thiện chí của những nhóm lâu năm vốn có thể mang định kiến.
Một sáng kiến khác là We Out Here Trail Festival do Alison Mariella Désir và HLV Aaliyah Earvin tổ chức tại Seattle. Họ cố ý thiết kế cự ly từ 1,9 mile đến các bài chạy theo thời gian tối đa hai giờ, thay vì các ultra dài với giới hạn thời gian khắt khe. Mục tiêu là loại bỏ áp lực thành tích khiến người mới ngại đăng ký, đồng thời tránh so sánh trực tiếp với cự ly đường nhựa quen thuộc. Đó là cách thông minh để nói với runner: “Bạn không cần phải nhanh hay khoẻ như ai, chỉ cần xuất hiện”. Theo các báo cáo, chỉ một phần rất nhỏ trong số 14,8 triệu người tham gia trail chạy thực sự bước vào giải đấu – 257.000 người. Nếu sự bao gồm không được cải thiện, khoảng cách giữa người chạy giải và số đông còn lại sẽ tiếp tục nới rộng.
Những nỗ lực này cũng trực tiếp giải quyết các lo ngại thực tế của runner thiểu số: cảm giác không thuộc về, vấn đề an toàn, giới hạn thời gian về đích mang tính loại trừ, chi phí tham gia cao. Khi một festival chấp nhận tốc độ chậm, khi một toolkit nói rõ cách chọn đường mòn an toàn, khi một nhóm cộng đồng tổ chức buổi chạy miễn phí, người mới không còn phải tự mình thử sai trong môi trường đôi khi thù địch. Sự chuyển đổi từ đường nhựa sang trail vì thế trở thành hành trình có người dẫn đường, chứ không phải cuộc phiêu lưu đơn độc. Bao gồm, ở đây, là hành động cụ thể: thiết kế luật chơi, cự ly, ngôn ngữ và hình ảnh sao cho người ngoài nhìn vào thấy mình có chỗ.
Chạy trail cho nữ và những câu chuyện chưa được kể
Một trong những câu chuyện được nhắc nhiều gần đây là sự hiện diện ngày càng lớn của phụ nữ trên đường mòn. Điều này đáng mừng, nhưng nếu dừng lại ở thống kê chung, chúng ta bỏ qua những phụ nữ vẫn bị đẩy ra rìa. Stefanie Flippin nhận xét rằng trail running hiện vẫn “white-forward”, tiếp tục đặt trải nghiệm của nhóm đang hưởng lợi nhiều nhất ở trung tâm. Khi truyền thông nói về chạy trail cho nữ, hình ảnh thường là phụ nữ da trắng, trẻ, khoẻ, có điều kiện tài chính. Còn phụ nữ da màu, phụ nữ bản địa, mẹ đơn thân, người khuyết tật – những người phải cân nhắc an toàn, quấy rối, khoảng cách với thiên nhiên – lại hiếm khi xuất hiện.
Các nhóm cộng đồng đang cố lấp khoảng trống đó. Native Women Run tập trung vào đại diện và trao quyền cho phụ nữ bản địa khắp Mỹ và Canada. Earth Movers liên tục đưa câu chuyện của phụ nữ thiểu số lên mặt bàn, từ nỗi sợ bị tấn công trên đường mòn đến áp lực phải chứng minh mình “xứng đáng” với không gian ngoài trời. Những chiến dịch như “Black Skin Looks Good on Trail” của Tommie Runz không chỉ là slogan đẹp; chúng là lời khẳng định rằng da đen, da nâu, cơ thể không theo chuẩn mực vẫn có chỗ trên trail. Khi phụ nữ từ các nền văn hóa khác nhau nhìn thấy người giống mình trên đường mòn, họ không còn phải tự hỏi: “Liệu nơi này có dành cho mình không?” – câu hỏi vốn đã quá quen thuộc trong nhiều lĩnh vực khác.
Điều đáng nói là các sáng kiến này không chờ hệ thống hợp thức hóa. Trong bối cảnh nhiều tập đoàn cắt giảm chương trình đa dạng, công bằng và bao gồm, các lãnh đạo cộng đồng phải làm việc nhiều hơn để nhắc mọi người rằng vấn đề không biến mất sau 2020. Họ dùng giải trail, podcast, chiến dịch hình ảnh như một dạng “hạ tầng xã hội” mới, nơi phụ nữ và người thiểu số có thể thử sức mà không bị soi xét. Nếu ngành chạy bộ nghiêm túc với lời hứa bao gồm, họ cần học từ các nhóm này: lắng nghe, chia sẻ quyền lực, và sẵn sàng thay đổi format giải, quy định, thông điệp để phù hợp với người ít được đại diện, không phải chỉ với số đông đã quen thuộc.
Tại sao cộng đồng bao gồm là tương lai của trail running
Sức hút của trail không chỉ nằm ở thử thách thể chất, mà còn ở cảm giác gắn kết. 93% hoạt động chạy trail trên Strava nhận được “kudos”, cho thấy mức độ tương tác cộng đồng rất cao. Người chạy không chỉ đuổi theo thành tích, họ tìm kiếm cảm giác thuộc về. Nghiên cứu đã chỉ ra lợi ích tinh thần của việc ở ngoài trời; chạy trail biến việc luyện tập thành trải nghiệm di chuyển trong môi trường tự nhiên và thích nghi với những thách thức độc đáo của nó, thay vì chỉ chạy từ điểm A đến B càng nhanh càng tốt. Nếu cộng đồng trail running đóng cửa với người mới, người thiểu số, phụ nữ, chúng ta đang tước đi cơ hội tiếp cận những lợi ích đó của hàng triệu người – và tự làm nghèo đi chính môn thể thao này.
Các lãnh đạo cộng đồng hiểu rõ điều đó. Một nhận định đáng nhớ: “Nếu bạn có thể chào đón người mới lên trail và cho họ trải nghiệm tuyệt vời, rồi họ đi đến không gian khác nhưng mang theo hiểu biết căn bản rằng mình thuộc về, đó là một dịch vụ lớn mà chúng ta có thể làm cho cộng đồng”. Cộng đồng bao gồm không chỉ giúp tăng số người tham gia, mà còn tạo ra thế hệ runner mang theo tư duy mở, sẵn sàng chống lại loại trừ ở nơi khác. Trong bối cảnh chỉ một phần nhỏ người chạy trail tham gia giải đấu, tương lai của môn này phụ thuộc vào việc những buổi chạy không giải thưởng có trở thành không gian thân thiện hay không.
Kết lại, nếu chúng ta yêu trail vì sự hoang dã, thì đã đến lúc chấp nhận rằng hoang dã không đồng nghĩa với vô tổ chức hay vô trách nhiệm. Xây dựng cộng đồng trail running bao gồm – từ việc thiết kế giải thân thiện với người mới, hỗ trợ chạy trail cho nữ, đến việc nuôi dưỡng các nhóm chạy bộ đa dạng – là cách duy nhất để đảm bảo sự tăng trưởng hiện tại không biến thành bong bóng. Đường mòn sẽ không còn là đặc quyền của một số ít, mà trở thành nơi mọi người đều có thể tìm thấy tự do. Và khi đó, câu hỏi không còn là “Ai được phép chạy ở đây?”, mà là “Chúng ta cùng nhau giữ cho nơi này an toàn và chào đón như thế nào?”
